Nông nghiệp hữu cơ: Chứng nhận thôi chưa đủ
Phát triển nông nghiệp hữu cơ, sinh thái không chỉ dừng ở mở rộng diện tích hay gia tăng số sản phẩm được chứng nhận mà cần hướng tới xây dựng hệ thống sản xuất bền vững, phục hồi hệ sinh thái và nâng cao thu nhập cho nông dân.
Đó là những vấn đề được các đại biểu thảo luận hội thảo “Thúc đẩy phát triển nông nghiệp hữu cơ và sinh thái ở Việt Nam” do Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam (VOAA) cùng các đối tác quốc tế tổ chức ngày 20/10, tại Hà Nội.
Phát biểu tại hội thảo, ông Hà Phúc Mịch, Chủ tịch VOAA cho rằng, phát triển nông nghiệp hữu cơ đòi hỏi chiến lược đồng bộ, từ hoàn thiện chính sách, quy hoạch vùng sản xuất đến nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ, chuẩn hóa hệ thống kiểm định, chứng nhận và phát triển thị trường. Cùng với đó, cần chú trọng đào tạo nguồn nhân lực, nâng cao nhận thức và bảo đảm nguồn vật tư đầu vào phù hợp với yêu cầu sản xuất hữu cơ. Thực tiễn từ các hợp tác xã cho thấy liên kết chuỗi là điều kiện quan trọng để nông dân duy trì và mở rộng sản xuất hữu cơ.
Ông Đoàn Tấn Đạt, Giám đốc Hợp tác xã Sản xuất Dịch vụ Nông nghiệp Tấn Đạt, tỉnh Vĩnh Long, cho biết hợp tác xã khởi đầu năm 2016 với 7 nông dân canh tác 6,5 ha lúa theo hướng hữu cơ. Đến nay, đơn vị có 85 thành viên chính thức và khoảng 800 thành viên liên kết, với tổng diện tích khoảng 100 ha, trong đó 30 ha được chứng nhận hữu cơ.

Sản phẩm của hợp tác xã đã đạt các chứng nhận USDA Organic của Mỹ, EU Organic của Liên minh châu Âu, JAS Organic của Nhật Bản và Canada Organic của Canada, tạo cơ hội tiếp cận những thị trường có yêu cầu cao.
Tuy nhiên, chi phí chuyển đổi và chứng nhận vẫn là thách thức đối với người sản xuất. Năng lực tổ chức sản xuất chưa đồng đều, liên kết tiêu thụ thiếu bền chặt, trong khi nguồn lực đầu tư chế biến và phát triển thị trường của hợp tác xã còn hạn chế.
Theo ông Đạt, nông dân cần tuân thủ quy trình sản xuất, hợp tác xã đóng vai trò tổ chức và kiểm soát vùng nguyên liệu, còn doanh nghiệp cần tham gia định hướng sản xuất và bảo đảm đầu ra. Quan trọng hơn, các bên phải chia sẻ trách nhiệm, rủi ro và lợi ích trong toàn chuỗi giá trị.
Từ thực tế này, hợp tác xã đề xuất lấy nhu cầu thị trường làm cơ sở tổ chức sản xuất, tăng cường năng lực quản trị và kiểm soát chất lượng, xây dựng hợp đồng liên kết thực chất, đồng thời đầu tư vào chế biến, bảo quản và kinh tế tuần hoàn.
Bên cạnh hợp tác xã, doanh nghiệp (DN) có vai trò quan trọng trong đầu tư công nghệ, phát triển vùng nguyên liệu và xây dựng chuỗi sản xuất đáp ứng tiêu chuẩn hữu cơ. Ngoài yêu cầu về tổ chức sản xuất và thị trường, chuyển đổi sang nông nghiệp hữu cơ, sinh thái còn đòi hỏi những thay đổi trong phương thức canh tác và quản lý tài nguyên.
TS. Lê Mai Nhất, Viện Bảo vệ thực vật, cho rằng cần ưu tiên sử dụng giống cây trồng bản địa hoặc các giống có khả năng chống chịu sâu bệnh và thích ứng với biến đổi khí hậu. Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), ứng dụng công nghệ sinh học và vi sinh để cải tạo đất, phân giải chất hữu cơ và tăng cường sức khỏe cây trồng cần được chú trọng.
Các công nghệ như cảm biến thông minh và trí tuệ nhân tạo (AI) cũng có thể hỗ trợ theo dõi thời tiết, giám sát dịch hại và cảnh báo sớm, giúp nông dân chủ động hơn trong sản xuất và giảm phụ thuộc vào các đầu vào hóa học.

Tuy nhiên, theo PGS.TS. Đào Thế Anh, Chủ tịch Hội Khoa học phát triển nông thôn Việt Nam (PHANO) và Chủ tịch Hội đồng thành viên Liên minh Nông nghiệp sinh thái Đông Nam Á (ALiSEA), thách thức không chỉ là gia tăng số sản phẩm hữu cơ được chứng nhận mà còn là nhân rộng những hệ thống sản xuất có khả năng phục hồi hệ sinh thái, tạo ra nhiều giá trị và bảo đảm sinh kế lâu dài cho nông dân.
Chứng nhận giúp xác minh sản phẩm đáp ứng các tiêu chuẩn nhất định, nhưng số lượng sản phẩm hoặc diện tích được chứng nhận chưa thể phản ánh đầy đủ những thay đổi về sức khỏe đất, đa dạng sinh học, khả năng tuần hoàn dinh dưỡng hay mức độ phụ thuộc vào vật tư bên ngoài.
Ông Đào Thế Anh đề xuất chuyển từ cách tiếp cận dựa trên từng sản phẩm hoặc thửa ruộng sang phát triển hệ thống sản xuất và cảnh quan nông nghiệp. Theo đó, cần cải thiện sức khỏe đất, đa dạng hóa cây trồng và sinh cảnh, tăng cường tuần hoàn sinh khối và dinh dưỡng để nâng cao khả năng chống chịu của toàn hệ thống.
Việc chuyển đổi cần được thiết kế theo điều kiện sinh thái, nguồn lực và cơ hội thị trường của từng địa phương, thay vì áp dụng một mô hình chung cho mọi vùng. Quy hoạch sản xuất cũng cần gắn với quản lý đất, nước, đa dạng sinh học, hạ tầng và dịch vụ kỹ thuật.