Nữ sĩ Xuân Quỳnh trong ký ức của con trai
Mùa thu 2026, 38 năm sau ngày thi sĩ Xuân Quỳnh và Lưu Quang Vũ đi xa, tôi mới có dịp gặp gỡ với ThS Lưu Tuấn Anh - con trai của nữ sĩ Xuân Quỳnh với người chồng đầu, nghệ sĩ violin Lưu Tuấn. Anh vừa cầm trên tay cuốn sách “Những ô cửa gió lộng”, được tái bản với một số cập nhật nhỏ sau khi tác phẩm được trao Giải B, Giải thưởng Sách quốc gia năm 2025.
“Mẹ tôi là người rất trọng tri thức”
“Những ô cửa gió lộng” thực ra bắt đầu từ những mảnh hồi ức rất riêng tư mà Lưu Tuấn Anh viết cho mình và những người thân thiết. Những dòng đầu tiên được anh viết vào mùa thu năm 2004. Khi biên tập viên Nguyễn Thúy Loan của NXB Kim Đồng biết và ngỏ ý mời viết một cuốn sách, anh khá băn khoăn vì ban đầu chỉ nghĩ những chia sẻ về mẹ có thể được sử dụng làm phụ đề cho một cuốn sách của mẹ. Nhưng rồi anh nhận lời bởi “NXB Kim Đồng rất tình nghĩa với mẹ tôi”. Bản thảo được hoàn thiện sau 9 năm. Ban đầu anh đặt một tên khác, viết một lời nói đầu khác, nhưng sau đó biên tập viên Nguyễn Thúy Loan đã gợi ý anh cái tựa đề “Những ô cửa gió lộng”. Thoạt đầu, anh không thích, nhưng khi ngẫm nghĩ thêm, anh lại thấy cái tên ấy thú vị và hợp với tinh thần của Xuân Quỳnh. Lưu Tuấn Anh gật đầu và chỉnh sửa lại lời nói đầu. Anh gọi đó là “lời tri ân dẫu muộn màng” dành cho những người thân yêu. Anh viết về mẹ, về “dượng Vũ” và em Mí (Lưu Quỳnh Thơ) - những người đã đi xa; về bố mình, người “thầm lặng hi sinh cho con trước sự nổi tiếng của mẹ và dượng tôi”; về Lưu Minh Vũ, người “chẳng cùng cha cùng mẹ nhưng gắn bó với tôi hơn anh em ruột”.
Nhưng ký ức về Xuân Quỳnh trong cuốn sách không bắt đầu từ những bài thơ nổi tiếng. Nó bắt đầu từ một người mẹ, và một trong những điều Lưu Tuấn Anh nhớ nhất là mẹ mình rất trọng việc học.
Xuân Quỳnh chỉ học hết lớp 4. Tuổi thơ của bà cũng không có điều kiện thuận lợi để tiếp tục con đường học hành: Bà ngoại mất sớm, ông ngoại vào Nam, hai chị em được cụ ngoại nuôi dưỡng; trong gia đình, chỉ người chị là Mai có cơ hội ra Hà Nội học. Thế nhưng những thiếu hụt ấy dường như không làm mất đi khát vọng tri thức ở Xuân Quỳnh, trái lại khiến bà tự học trong suốt cuộc đời.
“Mẹ tôi là người rất trọng tri thức. Cả căn phòng của bà và dượng tôi gần như bốn bề toàn sách là sách, trông như một thư viện. Bà không ngừng khuyến khích các con đọc sách và học hành để mở mang hiểu biết. Ấy vậy mà mẹ tôi chỉ học hết có lớp 4”, Lưu Tuấn Anh viết.
“Hóa ra mẹ tôi toàn tự học” - nhận ra điều ấy khi trưởng thành, Lưu Tuấn Anh mới hiểu hơn về người mẹ của mình. Bà học tiếng Việt qua văn chương và việc viết lách, học tiếng Pháp bằng sách và từ điển, trong nhà lúc nào cũng có cuốn từ điển Larousse dày cộp bên cạnh. Việc tự học ấy cũng lý giải vì sao Xuân Quỳnh luôn thúc giục các con học hành.
Năm 1977, bà nói với con: “Tới thời của các con, không biết ngoại ngữ thì coi như mù chữ”. Lưu Tuấn Anh khi ấy đã biết tiếng Nga nên hỏi mẹ tại sao phải học thêm tiếng Anh. Bà trả lời: “Ừ! Mẹ không biết nhưng mẹ chắc sẽ là như vậy”. Khi con hỏi vì sao tiếng Anh quan trọng, Xuân Quỳnh nói: “Vì nó là cánh cửa mở vào kho tri thức của nhân loại”.
Người mẹ hay đùa và một tâm hồn đa cảm
Nếu những câu chuyện về chuyện học cho thấy Xuân Quỳnh là người mẹ nghiêm khắc theo cách riêng, thì những ký ức khác của Lưu Tuấn Anh lại đưa người đọc tới một Xuân Quỳnh rất vui tính.
“Mẹ tôi không phải là người hướng ngoại nhưng lại hay đùa tếu. Bà đến đâu là tạo không khí “nhộn nhịp” ở đó vì làm những người khác cười vui. Chính vì thế có nhiều đồng nghiệp của bà thường nhắc: “Thiếu cô Quỳnh thì mất vui”.
Những ký ức ấy khiến người mẹ của Lưu Tuấn Anh trở nên gần gũi, sinh động, khác xa hình ảnh nữ sĩ thường được nhìn qua những câu thơ tình.
Nhưng càng lớn, Lưu Tuấn Anh càng nhận ra phía sau vẻ hài hước ấy là một người đàn bà rất dễ tổn thương: “Hài hước và mạnh mẽ, như cảm nhận của nhiều người, chỉ là những nét tính cách bên ngoài của mẹ tôi. Ẩn sâu bên trong bà là một tâm hồn đa cảm, đầy trắc ẩn”. Bà dễ xúc động trước một con người, một con vật, một cái cây, một bông hoa, thậm chí cả những đồ vật thân thuộc. Khi mẹ còn sống, những câu chuyện cười của bà với anh chỉ là những câu chuyện để nghe rồi cười. Sau này, khi biết thêm những buồn vui, những câu chuyện phía sau cuộc đời mẹ, ký ức ấy lại mang một màu khác. “Mỗi lần nhớ tới các câu chuyện cười năm xưa, lòng tôi lại nhói đau” - một câu viết ngắn nhưng có lẽ cho thấy rõ nhất khoảng cách giữa ký ức của một đứa trẻ và sự thấu hiểu của một người con khi đã trưởng thành.
Xuân Quỳnh cũng dạy con bằng những điều rất giản dị. Bà ghét sự ích kỷ, nhất là thói quen chỉ chăm chăm giữ mọi thứ cho mình.
“Mẹ tôi thảo tính và rất ghét người ích kỉ, chỉ chăm chăm giữ mọi thứ cho mình. Không chỉ vì người ngoài mà nếu thấy các con có biểu hiện ki bo là bà thường chấn chỉnh ngay”. Bà nói với các con: “Người tốt phải biết cho và nhường người khác. Dốt mà hào phóng vẫn đáng quý, đáng trọng. Còn giỏi mà ki bo, ích kỉ thì vẫn là người tầm thường”.
Xuân Quỳnh từng nói với con rằng muốn yêu đồng bào, yêu đất nước thì trước hết phải biết yêu những người gần gũi nhất, yêu gia đình mình. Với Lưu Tuấn Anh, đó cũng là điều còn lại sâu nhất sau tất cả những ký ức về mẹ: “Tình yêu là bài học làm người lớn nhất mà mẹ đã dạy tôi, và tình yêu cũng là di sản lớn nhất mà mẹ để lại”.
“Những ô cửa gió lộng” không phải một cuốn tiểu sử, càng không phải câu chuyện về những người nghệ sĩ trong ánh hào quang của tài năng và danh tiếng. Như Lưu Tuấn Anh tự nhận, đó là tập hợp các mảng ký ức mà anh mất nhiều năm hồi tưởng, sắp xếp lại. Những mảng ký ức ấy đưa người đọc đến gần hơn với một Xuân Quỳnh trong đời sống gia đình, với những câu chuyện rất nhỏ nhưng qua đó hiện lên tính cách, cách sống và cách bà dạy con.