Phát huy vai trò giám sát của nhân dân từ cơ sở - Bài 2: Khi người dân được trao quyền giám sát

Điều chỉnh ngay tại hiện trường

Ngày thứ 7, giữa cái nắng khá gắt, ông Thân Viết Trí - Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ, Chủ tịch Hội Nông dân xã Xuân Lộc (tỉnh Hà Tĩnh) vẫn khoác áo chống nắng, lội xuống cánh đồng thôn Hồng Quang để theo dõi, giám sát công trình kênh nội đồng đang thi công.

Không đứng ngoài quan sát, ông Trí đi dọc tuyến kênh, kiểm tra từng hạng mục. Phát hiện một số phần việc chưa bảo đảm yêu cầu, ông trao đổi trực tiếp với tổ thợ. “Trước khi đổ bê tông đáy, đề nghị anh em phải dọn sạch bùn, dầm nền, lót bạt đầy đủ, sử dụng loại sắt đúng chủng loại theo thiết kế...” - ông Trí nhắc tổ thợ xây.

Những yêu cầu được đưa ra ngay tại hiện trường, công nhân kịp thời điều chỉnh. Với người làm công tác giám sát cộng đồng ở Xuân Lộc, đó là cách để hạn chế sai sót ngay từ đầu, thay vì chờ đến khi công trình hoàn thành mới phát hiện.

Cách đó không xa là Công trình xây dựng nhà học bộ môn 2 tầng 10 phòng, nhà hành chính quản trị, nhà đa năng và các hạng mục phụ trợ Trường THCS Sơn Lộc (nay là Trường THCS Xuân Lộc, phân hiệu I). Công trình mới khởi công tháng 9/2026, hiện đang thi công phần móng.

Ban Giám sát đầu tư cộng đồng (BGSĐTCĐ) của công trình có 7 thành viên, được phân công luân phiên mỗi thành viên một ngày tham gia giám sát. Hôm nay, ông Nguyễn Đình Kỷ - Phó Hiệu trưởng Trường THCS Xuân Lộc, phụ trách Phân hiệu I, trực tiếp có mặt tại công trường. “Mặc dù mới khởi công xây dựng nhưng chúng tôi luôn sát sao trong công tác giám sát” - ông Kỷ nói.

Là đơn vị trực tiếp thụ hưởng công trình, ông Kỷ cho rằng việc nhà trường có thành viên tham gia BGSĐTCĐ giúp công tác giám sát sát với nhu cầu thực tế hơn.

“Ở gần công trình nên chúng tôi giám sát được thường xuyên, chất lượng công trình sẽ đảm bảo hơn. Nếu có hạng mục nào không phù hợp với thực tế, không thực sự ứng dụng cho công tác giáo dục của học sinh và nhà trường, chúng tôi có thể kiến nghị đơn vị thi công, chủ đầu tư chỉnh sửa, tránh lãng phí” - ông Kỷ chia sẻ.

Theo ông Thân Viết Trí, hiện xã Xuân Lộc đang triển khai 8 công trình, tương ứng 8 BGSĐTCĐ. Thành viên được lựa chọn từ những người có hiểu biết, kinh nghiệm thực tế, trong đó có cán bộ Mặt trận, bí thư, trưởng thôn, đại diện trường học...

Hồ sơ, thiết kế công trình được cung cấp để Ban có căn cứ giám sát. Trong quá trình thi công, nếu phát hiện vấn đề, Ban trao đổi, kiến nghị xử lý ngay. Có trường hợp thiết kế thể hiện phần thép liền nhưng khi thi công lại nối, không đúng yêu cầu kỹ thuật. Ban Giám sát đã nhắc nhở nhà thầu điều chỉnh. Khi đổ bê tông, Ban cũng yêu cầu lấy mẫu theo từng chuyến.

“Nhờ việc luân phiên giám sát nên BGSĐTCĐ phát hiện được những thiếu sót, bất cập ngay khi đang thi công, qua đó nhắc nhở luôn và sửa ngay lúc đó” - ông Thân Viết Trí nói.

Những “nút thắt” cần tháo gỡ

Tại xã Cẩm Xuyên (tỉnh Hà Tĩnh), câu chuyện giám sát công trình đầu tư công được bắt đầu từ những việc rất cụ thể. Với các công trình hạ tầng ở khu dân cư do UBND xã làm chủ đầu tư, mỗi khi có dự án triển khai, BGSĐTCĐ của công trình đó đều phát huy tốt vai trò giám sát.

Ông Lê Quang Cảnh - Bí thư Chi bộ thôn Thanh Tân, cho biết, từ đầu năm tới nay, ông đã tham gia nhiều BGSĐTCĐ. Với các công trình hạ tầng ở khu dân cư, BGSĐTCĐ thường đề nghị đơn vị liên quan báo trước những phần việc quan trọng để bố trí người tham gia. “Sắt đủ hay thiếu, loại sắt thế nào, cốt pha ra sao... chúng tôi đều kiểm tra kỹ và kịp thời phát hiện nếu có sai sót” - ông Cảnh nói.

Tại một tuyến đường bê tông dài khoảng 300m ở khu vực trước đây là thôn Thanh Mỹ, nay thuộc thôn Thanh Tân, BGSĐTCĐ theo dõi từ khâu bóc phong hóa, đổ bê tông đến hoàn thiện các hạng mục liên quan.

Trong quá trình thi công, những điểm chưa phù hợp với thực tế, nhất là liên quan đến điểm kết nối và thoát nước, được Ban trao đổi với đơn vị thi công để xử lý. Có thời điểm, Ban Giám sát đề nghị đơn vị thi công tạm dừng khoảng 2 tiếng đồng hồ để làm sạch mặt đường trước khi rải thảm.

Theo ông Cảnh, việc giám sát tại chỗ giúp những người trực tiếp sinh sống trên địa bàn có thể góp ý về những vấn đề gắn với nhu cầu sử dụng thực tế.

Từ đầu năm đến nay, xã Cẩm Xuyên có 25 dự án và thành lập 25 BGSĐTCĐ. Hiện có 7 công trình do xã làm chủ đầu tư, tương ứng 7 BGSĐTCĐ đang hoạt động.

Những con số trên cho thấy giám sát đầu tư cộng đồng đang trở thành một kênh để người dân tham gia sâu hơn vào quá trình thực hiện các công trình trên địa bàn. Tuy nhiên, để vai trò này phát huy thực chất, cơ sở vẫn còn nhiều vấn đề cần tháo gỡ.

Cần thêm nguồn lực để giám sát thực chất

Theo ông Trần Xuân Ngự - Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ, Bí thư Đoàn xã Cẩm Xuyên, thành viên BGSĐTCĐ đều làm việc kiêm nhiệm. Trong khi đó, các công trình có thời gian thi công kéo dài, nhiều công đoạn quan trọng đòi hỏi người giám sát phải có mặt đúng thời điểm. Khi dự án trải trên nhiều thôn/tổ dân phố, lực lượng 5-7 người trong một Ban khó bao quát toàn bộ quá trình thi công.

Ở một góc độ khác, bà Nguyễn Thị Mai - Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Cẩm Xuyên - cho biết, nếu yêu cầu BGSĐTCĐ thực hiện đầy đủ trách nhiệm nhưng nguồn kinh phí không phù hợp, chỉ dựa vào sự tự nguyện của các thành viên thì hoạt động khó bảo đảm thực chất và lâu dài. Từ thực tế đó, MTTQ xã đề nghị có quy định rõ hơn về nguồn kinh phí dành cho hoạt động giám sát cộng đồng, kể cả đối với các dự án do cấp xã làm chủ đầu tư; đồng thời nguồn kinh phí nên được tính toán, bố trí ngay từ đầu năm.

Từ thực tiễn hoạt động tại Xuân Lộc, ông Thân Văn Trí - Phó Chủ tịch Uỷ ban MTTQ Việt Nam xã cũng chỉ ra một hạn chế khác. Trình độ chuyên môn của một bộ phận cán bộ giám sát đầu tư cộng đồng chưa cao, trong khi đây là hoạt động đòi hỏi hiểu biết nhất định về kỹ thuật xây dựng. Thành viên chủ yếu làm việc kiêm nhiệm nên việc giám sát các công trình kéo dài cũng là áp lực không nhỏ.

Về kinh phí hoạt động của BGSĐTCĐ, theo ông Thân Viết Trí, Nghị định số 19/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định kinh phí giám sát, đánh giá đầu tư là 40 triệu đồng mỗi năm. Trong khi đó, bình quân một năm, Xuân Lộc có thể phải giám sát trên 10 công trình, nhiều công trình kéo dài 9-10 tháng. Nếu phân bổ bình quân, kinh phí cho mỗi công trình đối với mỗi BGSĐTCĐ chưa đến 4 triệu đồng.

“Trách nhiệm của BGSĐTCĐ rất lớn, tuy nhiên kinh phí hỗ trợ ít nên ít nhiều khiến thành viên BGSĐTCĐ còn băn khoăn” - ông Trí nói.

Từ thực tế tại Xuân Lộc và Cẩm Xuyên có thể thấy, giám sát đầu tư cộng đồng vì thế không chỉ là một thủ tục, mà là cách để quyền làm chủ của Nhân dân được thể hiện bằng hành động cụ thể. Để những “tai mắt” của cộng đồng thực sự phát huy hiệu quả, cùng với tinh thần trách nhiệm của người giám sát, cần thêm nhân lực, chuyên môn, kinh phí và cơ chế phối hợp đủ rõ để tiếng nói từ cơ sở được tiếp nhận và xử lý kịp thời.

Theo Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Hà Tĩnh Phạm Thị Thu Hà, BGSĐTCĐ là một trong những kênh quan trọng để phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, nhất là trong giám sát các công trình, dự án trực tiếp liên quan đến đời sống dân cư.

Thực tế cho thấy, khi người dân được tiếp cận đầy đủ thông tin về công trình, được tham gia giám sát và có cơ chế phản ánh rõ ràng, hoạt động giám sát sẽ mang lại hiệu quả thiết thực. Thành viên các BGSĐTCĐ sinh sống ngay tại địa bàn nên có điều kiện theo dõi thường xuyên, phát hiện những vấn đề phát sinh trong quá trình thi công. Những kiến nghị từ thực tế công trình, nếu được tiếp nhận và xử lý kịp thời, sẽ góp phần hạn chế sai sót, nâng cao chất lượng công trình, sử dụng hiệu quả nguồn lực đầu tư và tránh lãng phí.

Điều quan trọng là phải để hoạt động giám sát cộng đồng đi vào thực chất, tránh hình thức. Muốn vậy, người dân phải được cung cấp thông tin đầy đủ; thành viên BGSĐTCĐ phải có điều kiện, kiến thức và thời gian để thực hiện nhiệm vụ; đồng thời, các chủ đầu tư, đơn vị thi công cần có trách nhiệm phối hợp, tiếp thu và giải quyết những kiến nghị xác đáng từ cơ sở.