Phát triển logistics và thương mại điện tử xuyên biên giới: Động lực mới cho kinh tế cửa khẩu Cao Bằng

Tại Hội thảo chuyên đề 2 “Phát triển hệ thống logistics và thương mại điện tử xuyên biên giới”, do PGS.TS Nguyễn Thị Minh Nhàn, Trưởng phòng Quản lý Khoa học và Đối ngoại, Trường Đại học Thương mại chủ trì, các chuyên gia, nhà khoa học tập trung thảo luận những giải pháp thúc đẩy thương mại biên giới, hoàn thiện hạ tầng giao thông, logistics và tăng cường liên kết vùng trên hành lang kinh tế Việt Nam – Trung Quốc.

Đề xuất mô hình quản lý truy xuất hai chiều CB-CBATM (Cao Bang Cross-Border Agricultural Traceability Management Model) trong truy xuất nguồn gốc nông sản trong thương mại xuyên biên giới tại cửa khẩu Cao Bằng; Xây dựng chuỗi dịch vụ giá trị gia tăng tại khu vực cửa khẩu: bài học đối với tỉnh Cao Bằng; Ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, internet vạn vật và điện toán đám mây trong điều hành cửa khẩu và logistics tại tỉnh Cao Bằng; Kiểm soát chất lượng và an toàn thực phẩm trong chuỗi cung ứng nông sản xuyên biên giới - yêu cầu đối với phát triển thương mại bền vững và hàm ý chính sách đối với tỉnh Cao Bằng.

Thương mại biên giới còn nhiều dư địa phát triển

Phân tích về định hướng đẩy mạnh phát triển thương mại biên giới đất liền, PGS.TS Lê Xuân Bá, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương nhận định, thương mại biên giới giữa các quốc gia láng giềng là xu thế không thể đảo ngược, ngày càng mang lại lợi ích thiết thực cho các bên tham gia.

Thời gian qua, thương mại biên giới giữa Việt Nam với Trung Quốc, Lào và Campuchia đã có những bước phát triển tích cực, song vẫn chưa tương xứng với tiềm năng.

Theo số liệu thống kê từ hải quan các tỉnh biên giới Việt Nam, giai đoạn 2020 - 2024, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu trên ba tuyến biên giới đất liền tăng trưởng bình quân 19,4%/năm. Trong đó, kim ngạch xuất khẩu tăng 17,4%/năm và nhập khẩu tăng 20,7%/năm.

Trước yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, PGS.TS Lê Xuân Bá cho rằng cần đồng bộ nhiều giải pháp như hoàn thiện hạ tầng thương mại biên giới, phát triển dịch vụ logistics, thí điểm mô hình cửa khẩu thông minh, hình thành các khu hợp tác kinh tế qua biên giới và thúc đẩy doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi liên kết sản xuất.

Đặc biệt, cần đẩy mạnh thương mại điện tử xuyên biên giới, thanh toán không dùng tiền mặt và nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm.

Đối với các tỉnh biên giới phía Bắc, trong đó có Cao Bằng, ông Bá nhấn mạnh việc tận dụng lợi thế địa kinh tế để phát triển vận tải quá cảnh, chuyển khẩu, du lịch và thu hút đầu tư. Đồng thời, cần tái cơ cấu kinh tế theo hướng gia tăng sản phẩm chế biến, nhất là nông sản, lâm sản và dược liệu sạch có lợi thế tại địa phương.

Việc nâng cao năng lực kiểm dịch tại cửa khẩu, tổ chức diễn đàn xúc tiến thương mại thường niên giữa các tỉnh biên giới Việt Nam và Trung Quốc cũng được đề xuất nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tìm kiếm đối tác, mở rộng thị trường và xây dựng chuỗi cung ứng hàng hóa xuất khẩu ổn định.

Hạ tầng giao thông phải gắn với hệ sinh thái logistics

Ở góc độ hạ tầng, TS. Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương cho rằng, cần thay đổi cách tiếp cận kinh tế cửa khẩu, từ tư duy “kinh tế tại điểm biên giới” sang tổ chức và quản trị “hệ thống dòng hàng qua biên giới”.

Theo ông Tuấn, một cửa khẩu có vị trí thuận lợi nhưng thiếu kết nối giao thông, bãi kiểm hóa, kho lạnh, cơ sở kiểm nghiệm và dữ liệu quản lý vẫn có thể phát sinh chi phí thương mại lớn. Ngược lại, hạ tầng đồng bộ và quy trình vận hành ổn định sẽ giúp cửa khẩu trở thành điểm kết nối quan trọng của hành lang kinh tế.

Do đó, phát triển giao thông cần đi đôi với logistics, hạ tầng thương mại, dữ liệu và cơ chế phối hợp xuyên biên giới. Nếu thiếu đồng bộ, việc nâng cấp đường giao thông có thể chỉ làm tăng lưu lượng hàng hóa quá cảnh mà không tạo ra giá trị gia tăng tương ứng cho địa phương.

Đối với Cao Bằng, tuyến cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh có ý nghĩa quan trọng trong việc thay đổi cấu trúc kết nối giữa các khu vực Trà Lĩnh, Tà Lùng, Lý Vạn, Sóc Giang với trung tâm tỉnh.

Tuy nhiên, để biến lợi thế giao thông thành động lực tăng trưởng, địa phương cần đồng bộ kết nối cuối chặng, phân công chức năng logistics, gắn quy hoạch đất đai với phát triển đô thị, xây dựng cửa khẩu số và tăng cường phối hợp với Quảng Tây (Trung Quốc).

Theo ông Tuấn, tuyến cao tốc này cần được nhìn nhận như “xương sống tiếp cận” của một hành lang kinh tế cửa khẩu đa cực. Hiệu quả đầu tư không chỉ đo bằng lưu lượng phương tiện, hàng hóa mà còn phải thể hiện ở khả năng thu hút đầu tư, tạo việc làm, giảm chi phí thương mại và giữ lại giá trị gia tăng cho địa phương.

Tăng cường liên kết vùng, thúc đẩy chuyển đổi số

Về liên kết vùng, TS. Trần Thị Thu Hương, Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, nhận định đây là yếu tố có vai trò quyết định đối với hiệu quả phát triển các hành lang kinh tế.

Qua nghiên cứu hai tuyến Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh và Nam Ninh - Lạng Sơn - Hà Nội - Hải Phòng, các tác giả cho rằng, mặc dù hợp tác thương mại, xuất nhập khẩu và hạ tầng giao thông đã đạt nhiều kết quả tích cực, liên kết vùng vẫn chủ yếu thiên về vận tải thuần túy, chưa hình thành rõ nét các chuỗi sản xuất. Mức độ hưởng lợi giữa các địa phương cũng chưa đồng đều.

Những điểm nghẽn chủ yếu gồm hạ tầng logistics thiếu đồng bộ, tư duy phát triển cục bộ địa phương, cơ chế điều phối thiếu tính ràng buộc pháp lý và chênh lệch trình độ phát triển giữa các địa phương.

Thực tế này đặt ra yêu cầu chuyển từ liên kết giao thông, vận tải đơn thuần sang liên kết toàn diện về sản xuất, thương mại, dịch vụ và logistics. Với Cao Bằng, việc tham gia sâu hơn vào các khâu sơ chế, chế biến, bảo quản và phân phối hàng hóa sẽ góp phần nâng cao giá trị kinh tế từ hoạt động thương mại biên giới.

Bên cạnh đó, ứng dụng công nghệ số cũng được các chuyên gia xác định là hướng đi quan trọng. Nhiều nội dung nghiên cứu tại hội thảo tập trung vào đề xuất mô hình quản lý truy xuất hai chiều CB-CBATM (Cao Bang Cross-Border Agricultural Traceability Management Model) trong truy xuất nguồn gốc nông sản tại cửa khẩu Cao Bằng; ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, Internet vạn vật và điện toán đám mây trong điều hành cửa khẩu, logistics.

Vấn đề kiểm soát chất lượng và an toàn thực phẩm trong chuỗi cung ứng nông sản xuyên biên giới cũng được đặt ra nhằm đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu, nâng cao uy tín và sức cạnh tranh của hàng hóa.

Từ các tham luận tại Hội thảo có thể thấy, phát triển logistics và thương mại điện tử xuyên biên giới không chỉ là câu chuyện đầu tư hạ tầng mà cần một chiến lược tổng thể, kết hợp giao thông, dịch vụ logistics, chuyển đổi số, liên kết vùng và hoàn thiện cơ chế phối hợp.

Đối với Cao Bằng, mục tiêu không chỉ dừng ở gia tăng kim ngạch xuất nhập khẩu hay nâng cao năng lực thông quan, mà còn là hình thành hệ sinh thái thương mại hiện đại, thu hút doanh nghiệp, phát triển dịch vụ hỗ trợ và gia tăng giá trị hàng hóa ngay tại địa phương.