Quy hoạch cây xanh, gìn giữ ký ức đô thị
Hà Nội vừa ban hành Quyết định số 143/2026/QĐ-UBND về quản lý công viên, cây xanh, mặt nước, có hiệu lực từ ngày 22/10, với danh mục 18 loài cây cấm trồng và 33 loài cây được trồng trên đường phố, khu vực công cộng. Trước đó, thành phố định hướng mỗi tuyến phố có một loài cây bóng mát chủ đạo, trường hợp đặc thù tối đa hai loài, nhằm tạo cảnh quan đồng nhất, mang dấu ấn riêng và thuận lợi cho chăm sóc. Nhưng làm thế nào để quy hoạch cây xanh vừa bảo đảm cảnh quan, an toàn, vừa giữ được những hàng cây in sâu vào ký ức người dân?
Cây xanh là hạ tầng thiết yếu của đô thị, tạo bóng mát, điều hòa vi khí hậu, cải thiện môi trường. Việc lựa chọn loài cây phù hợp, bảo đảm khoảng cách trồng, khả năng sinh trưởng và độ an toàn trước mưa bão là yêu cầu không thể xem nhẹ. Với Hà Nội, cây xanh còn mang một giá trị khó đo đếm bằng diện tích hay số lượng, đó là ký ức đô thị.
Nhìn những cây cổ thụ như cây gạo bên Hồ Gươm, cây đa đền Bà Kiệu hay những dãy cây sấu ở đường Phan Đình Phùng, Bà Triệu…, người ta thấy một Hà Nội cổ kính, nơi dấu tích thời gian vẫn hiện diện giữa nhịp sống không ngừng biến đổi. Cây đa Nhà Bò trên phố Lò Đúc cũng là một ví dụ. Cái tên mộc mạc ấy bắt nguồn từ khu đất từng dùng làm nơi thả bò trước khi giết mổ, sau này trở thành địa chỉ Nhà hộ sinh B, hoạt động từ năm 1960. Bao thế hệ người Hà Nội từng hồi hộp chờ đón tiếng khóc chào đời của con trẻ tại đây…
Những hàng cây chứng kiến phố phường đổi thay, nhiều thế hệ trưởng thành, những cuộc gặp gỡ rồi chia xa. Khi cây cổ thụ hay hàng cây lưu niên biến mất, thứ mất đi không đơn thuần là mảng xanh có thể trồng lại, mà còn là dấu tích của thời gian.
Cảnh quan quanh Hồ Gươm cũng vậy. Vẻ đẹp ven hồ nằm ở sự đa dạng mà hài hòa, ở những sắc lá, sắc hoa đổi thay theo mùa. Quy hoạch cây xanh tại những không gian như thế cần tôn trọng cảnh quan đã hình thành qua thời gian, để sự đồng bộ trong quản lý không làm phai nhạt nét riêng của từng nơi.
Câu chuyện hoa sữa những ngày qua cho thấy yêu cầu ấy rõ hơn. Mỗi độ thu về, mùi hương từ những khu vực trồng hoa sữa quá dày khiến một bộ phận người dân khó chịu, ảnh hưởng đến sinh hoạt. Những phản ánh này cần được lắng nghe và xử lý. Ký ức đẹp không thể là lý do để bỏ qua những bất tiện trong đời sống hiện tại.
Nhưng từ việc hoa sữa gây phiền ở một số nơi đến dự định di chuyển, thay thế hàng loạt là một khoảng cách lớn. Hà Nội hiện có khoảng 14.400 cây hoa sữa, loài cây đã gắn với nhiều thế hệ cư dân, đi vào thơ ca, âm nhạc và trở thành một phần ký ức về mùa thu Hà Nội. Nhạc sĩ Hồng Đăng từng viết trong ca khúc “Hoa sữa”: “Hoa sữa vẫn ngọt ngào đầu phố đêm đêm/ Có lẽ nào anh lại quên em/ Có lẽ nào anh lại quên em…”. Còn trong ca khúc “Nhớ mùa thu Hà Nội”, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn gợi nhớ những con phố Hà Nội: “Nhớ phố Quang Trung đường Nguyễn Du/ Những đêm hoa sữa thơm nồng”…
Theo Quyết định số 143, hoa sữa không thuộc danh mục 18 loài cây cấm trồng, nhưng cũng không có tên trong danh mục 33 loài cây được trồng trên đường phố và khu vực công cộng. Hai danh mục này cần được hiểu đúng phạm vi áp dụng: Việc lựa chọn cây tại công viên, vườn hoa, hành lang xanh, nêm xanh được thực hiện theo quy định riêng, với điều kiện loài cây không thuộc danh mục cấm. Vì vậy, quản lý cây hoa sữa cần căn cứ vào từng không gian, mật độ và mức độ ảnh hưởng đến đời sống người dân, thay vì mặc nhiên coi loài cây này bị cấm trồng ở mọi nơi.
Cách xử lý của Hà Nội vừa qua phần nào cho thấy hướng đi ấy. Từ ngày 16/10, thành phố bắt đầu cắt tỉa chùm hoa của hàng loạt cây trên 13 tuyến đường, tuyến phố nhằm giảm mùi hương đậm đặc. Tuy nhiên, biện pháp này chỉ được triển khai khi hoa đã nở rộ, phản ánh của người dân trở nên rõ rệt. Nếu công tác chăm sóc được tính toán sớm hơn, dựa trên chu kỳ sinh trưởng và đặc điểm từng khu dân cư, mức độ ảnh hưởng có thể đã được hạn chế. Quản lý cây xanh cần chủ động, từ kế hoạch chăm sóc theo mùa đến dữ liệu từng tuyến phố và cơ chế tiếp nhận phản ánh của người dân.
Quy hoạch cây xanh không chỉ là chọn loài nào, trồng ở đâu, bao nhiêu cây. Những cây không còn an toàn, không phù hợp điều kiện sinh thái cần được xử lý theo quy trình; những hàng cây khỏe mạnh, có giá trị cảnh quan và gắn bó với cộng đồng cần được ưu tiên bảo tồn. Cùng với đó, cần thay đổi tư duy trồng cây theo hướng lâu dài, tránh chạy theo hình thức hay tiến độ dự án. Những hàng cây vững chãi hôm nay đã có thời gian bén rễ, thích nghi với thổ nhưỡng và lớn lên cùng phố phường, đa số được trồng từ khi còn nhỏ. Việc đánh bầu những cây cao vài ba mét, đường kính gốc 10-20cm về trồng có thể nhanh chóng tạo diện mạo xanh, nhưng không thể thay thế quá trình sinh trưởng lâu dài. Quy hoạch cần hướng tới những hàng cây khỏe mạnh, an toàn, có thể đồng hành cùng thành phố qua nhiều thế hệ, thay vì những tuyến phố đồng phục về hình thức nhưng chưa chắc bền vững.
Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt hơn 10m² cây xanh đô thị bình quân mỗi người. Nhưng một đô thị xanh còn cần những hàng cây mang dấu ấn riêng, những gốc cây đã sống cùng thành phố qua bao biến thiên. Quy hoạch có tầm nhìn phải đáp ứng nhu cầu hôm nay, đồng thời giữ lại những ký ức để các thế hệ mai sau vẫn nhận ra Hà Nội của mình.