Quy hoạch TPHCM tầm nhìn 100 năm: Vươn tới đô thị toàn cầu, lấy con người làm trung tâm
TPHCM đang bước vào giai đoạn phát triển mới với không gian rộng hơn, cấu trúc đô thị đa dạng hơn và nhiều công trình hạ tầng chiến lược dự kiến được triển khai đồng thời. Trong bối cảnh đó, Quy hoạch tổng thể thành phố với tầm nhìn 100 năm không chỉ định hướng phân bố các chức năng sử dụng đất, mà còn phải trở thành khung điều phối phát triển không gian, hạ tầng và các nguồn lực dài hạn.
Cơ hội lớn để tái cấu trúc không gian thành phố
Thời kỳ quy hoạch mới sau TPHCM được mở rộng diện tích tự nhiên lên khoảng hơn 6.772 km2, với quy mô dân số dự báo đạt từ 22 đến 23 triệu người vào năm 2050. Đứng trước tầm nhìn chiến lược dài hạn, dự thảo Quy hoạch tổng thể TPHCM thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm (Quy hoạch tổng thể TPHCM) được nghiên cứu, lập trên cơ sở quán triệt và cụ thể hóa các định hướng chiến lược tại Nghị quyết số 260/2025/QH15 ngày 11/12/2025 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TPHCM. Thông qua Quy hoạch tổng thể, TPHCM chính thức xác lập mô hình mới phát triển tích hợp đồng bộ không gian, hạ tầng, kinh tế - xã hội sau sáp nhập. Đây là nền tảng pháp lý và chính trị vững chắc để thành phố thực hiện bước chuyển dịch lịch sử từ mô hình đô thị đơn tâm sang mô hình siêu đô thị đa cực, đa trung tâm, phát huy tối đa hiệu quả cộng hưởng của quá trình hợp nhất, tạo ra giá trị gia tăng vượt trội.
Đồng thời, quy hoạch cần thiết lập khung chiến lược cho việc tổ chức lại không gian phát triển, phân bố dân cư và các chức năng kinh tế, xây dựng hệ thống hạ tầng giao thông và hạ tầng kỹ thuật đồng bộ, hiện đại; thúc đẩy liên kết giữa trung tâm tài chính quốc tế, các vùng sản xuất công nghiệp công nghệ cao, hệ thống cảng biển và logistics, các đô thị du lịch biển và sinh thái. Qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh toàn cầu và khả năng thích ứng với những thách thức của biến đổi khí hậu, chuyển đổi số và sự biến động của nền kinh tế thế giới trong thế kỷ XXI.
Góp ý cho dự thảo Quy hoạch tổng thể TPHCM, tầm nhìn 100 năm do Uỷ ban MTTQ Việt Nam TPHCM vừa tổ chức, Kiến trúc sư Lưu Hướng Dương - Chủ tịch Hội Kiến trúc sư thành phố mong muốn, thời gian tới, thành phố dự kiến triển khai đồng thời nhiều công trình hạ tầng quy mô lớn gồm hệ thống đường sắt đô thị, đường sắt quốc gia, các tuyến vành đai, cao tốc, trục giao thông hướng tâm, hệ thống cảng - logistics và các đầu mối giao thông quan trọng. Việc triển khai đồng thời tạo ra cơ hội rất lớn để tái cấu trúc không gian thành phố, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ phân tán nguồn lực, thiếu đồng bộ về tiến độ và chưa phát huy được hiệu quả tổng hợp của các dự án nếu mỗi công trình được tổ chức như một dự án độc lập.
Ông Lưu Hướng Dương đề nghị, Quy hoạch tổng thể TPHCM cần xác định rõ hệ thống hạ tầng chiến lược là bộ khung dẫn dắt phát triển không gian, thay vì chỉ đóng vai trò đáp ứng nhu cầu giao thông sau khi đô thị đã hình thành. Đặc biệt, mạng lưới đường sắt đô thị cần được tích hợp ngay từ đầu với quy hoạch sử dụng đất, phân bố dân cư - việc làm, hệ thống trung tâm và các khu vực phát triển mới. Mỗi tuyến metro khi được đầu tư cần đồng thời xác định các trung tâm, khu vực phát triển theo định hướng giao thông công cộng (TOD) và hành lang đô thị được kích hoạt tương ứng, tránh tình trạng metro được đầu tư nhưng không tạo ra thay đổi đáng kể về câu trúc sử dụng đất và phân bố hoạt động đô thị.
“Thành phố nên có một khung tiến độ tích hợp giữa metro, đường bộ, hạ tầng kỹ thuật, chỉnh trang đô thị và phát triển các khu chức năng. Qua đó xác định rõ hạ tầng nào cần đi trước, hạ tầng nào triển khai đồng thời, khu vực nào chỉ được phát triển sau khi năng lực hạ tầng đã đáp ứng. Đây là cơ sở để hạn chế đầu tư dàn trải và tạo hiệu ứng cộng hưởng giữa các công trình trọng điểm”, ông Dương nhấn mạnh.
Tránh những lựa chọn không có độ mở dài hạn
Luật sư Nguyễn Văn Hậu - Ủy viên Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam cho rằng, cần phải dự báo 100 năm sau, tức là vào năm 2126 sẽ sử dụng công nghệ ra sao mới có thể quyết định từ hôm nay những vấn đề cốt lõi như: bảo vệ nguồn nước, giữ lại không gian sinh thái như thế nào, dành quỹ đất cho hạ tầng ra sao, xây dựng các hành lang phát triển như thế nào và đặc biệt cần tránh những lựa chọn có thể khóa chặt trong tương lai. Theo Luật sư Nguyễn Văn Hậu, tầm nhìn dài hạn không phải một bản thiết kế chi tiết đến từng khu đô thị, tuyến đường hay công nghệ. Trước hết, phải xác định những giá trị cấu trúc, không gian nền tảng cần được bảo vệ qua nhiều thế hệ. Nói cách khác quy hoạch 100 năm không phải để tiên tri tương lai mà là để giữ gìn lựa chọn cho tương lai.
“Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, quốc gia có năng lực quy hoạch cao, họ không bỏ qua tư duy dài hạn. Điều họ thay đổi là cách biến tầm nhìn dài hạn thành một hệ thống chính sách linh hoạt” - Luật sư Nguyễn Văn Hậu nói.
Trong khi đó, bà Hà Thanh - Chủ tịch Liên hiệp các tổ chức hữu nghị TPHCM cho rằng, đối ngoại và hội nhập quốc tế cần được xem xét thiết kế thành một trục phát triển của thành phố trong Quy hoạch tổng thể, yếu tố quốc tế cần được thiết kế ngay trong mô hình "5 cực động lực - 5 hệ liên kết chiến lược - 10 vùng quản trị phát triển", trong đó cực lõi trung tâm quốc tế cần là "trung tâm đối ngoại, hội nhập quốc tế và là biểu tượng hình ảnh quốc tế của thành phố".
Phát huy nguồn lực người Việt Nam ở nước ngoài là nguồn lực chiến lược của thành phố. Nguồn lực kiều bào không đơn thuần kiều hối và đầu tư, mà bao gồm tri thức, công nghệ, kinh nghiệm quản trị, mạng lưới thị trường, văn hóa và quan hệ quốc tế. Bà Hà Thanh kiến nghị, cần nghiên cứu thêm về "Mạng lưới kết nối người TPHCM toàn cầu", kết nối chuyên gia - trí thức, doanh nhân - nhà đầu tư, người có ảnh hưởng và thế hệ trẻ; có cơ chế đặt hàng để các mạng lưới này tham gia tư vấn chính sách, dự án trọng điểm, đổi mới sáng tạo, xúc tiến đầu tư và quảng bá thành phố.
Quy hoạch tổng thể TPHCM thời kỳ 2025–2050, tầm nhìn 100 năm định hướng xây dựng TPHCM thành siêu đô thị toàn cầu bền vững, sáng tạo và đáng sống hàng đầu châu Á - Thái Bình Dương. Thành phố phát triển theo mô hình đa cực, lấy con người làm trung tâm, tăng trưởng GRDP tối thiểu 10%/năm và quy mô kinh tế chạm mốc 1.200 tỷ USD vào năm 2050; TPHCM trở thành trung tâm tài chính, dịch vụ, logistics, khoa học công nghệ tầm cỡ châu Á; nằm trong nhóm 100 thành phố có chất lượng sống tốt nhất thế giới.
Xem "đối ngoại nhân dân" là "sức mạnh mềm", là "hạ tầng hội nhập" của siêu đô thị. Bên cạnh metro, cảng biển, sân bay và hạ tầng số, thành phố cần mạng lưới kết nối với các thành phố đối tác, cơ quan ngoại giao, tổ chức quốc tế, hiệp hội doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức hữu nghị và cộng đồng kiều bào. “Đây là nền tảng xây dựng lòng tin, thu hút nguồn lực và hình thành thương hiệu quốc tế của thành phố như mục tiêu trở thành siêu đô thị quốc tế” - bà Hà Thanh nêu ý kiến.
Trong khi đó, TS Trần Văn – nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính, Ngân sách của Quốc hội đề nghị, cần cập nhật vào dự thảo Quy hoạch tổng thể TPHCM toàn bộ khung cân đối vốn vào Đề án theo địa giới hành chính mới và mặt bằng giá hiện hành; bổ sung phụ lục vốn theo các kịch bản huy động, gắn với thứ tự ưu tiên cắt giảm rõ ràng.
Tách bạch chỉ tiêu nguồn thu giá trị gia tăng từ đất trong phương án vốn đường sắt đô thị; xây dựng lộ trình luật hóa phí cải thiện hạ tầng và cơ chế chuyển quyền phát triển như một nhiệm vụ có thời hạn của kỳ quy hoạch, kiến nghị Quốc hội và Chính phủ hoàn thiện khung pháp luật tương ứng. “Bên cạnh đó, cần định lượng sức chịu tải sinh thái Vùng Cần Giờ với ngưỡng, cơ quan đo lường và cơ chế dừng cụ thể. Bổ sung bộ chỉ tiêu giám sát thực hiện quy hoạch, công bố định kỳ, làm cơ sở cho hoạt động giám sát và phản biện xã hội giữa kỳ của MTTQ và nhân dân thành phố” - ông Trần Văn kiến nghị.
TS khoa học, Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn:
TPHCM là một siêu đô thị đa cực, đa trung tâm, đòi hỏi cần có một quy hoạch hệ thống hạ tầng đa phương thức: tích hợp đường bộ, đường bộ cao tốc, đường sắt, đường sắt cao tốc, đường thủy, đường hàng không. Cần phân vùng kinh tế-xã hội đô thị gắn với nhiệm vụ tăng trưởng cho cộng đồng phát triển kinh tế 2 con số.