Rạn san hô suy thoái nghiêm trọng
Rạn san hô, thường được ví như "rừng mưa nhiệt đới của đại dương", đang bước vào giai đoạn suy thoái nghiêm trọng nhất từng được ghi nhận. Nhiệt độ đại dương tăng kỷ lục, sóng nhiệt biển kéo dài và hiện tượng tẩy trắng lan rộng khiến nhiều rạn san hô trên thế giới đứng trước nguy cơ mất khả năng phục hồi.
Khủng hoảng san hô toàn cầu
Theo Sáng kiến rạn san hô quốc tế (ICRI), đến giữa năm 2025 khoảng 84% rạn san hô toàn cầu đã bị ảnh hưởng bởi hiện tượng tẩy trắng. Đây là sự kiện tẩy trắng san hô toàn cầu nghiêm trọng nhất từ trước tới nay, đồng thời là sự kiện thứ 4 kể từ năm 1998. Trước đó, đợt tẩy trắng giai đoạn 2014-2017 đã ảnh hưởng tới khoảng 2/3 rạn san hô thế giới, nhưng sự kiện bắt đầu từ năm 2023 đã vượt xa quy mô này và vẫn chưa có dấu hiệu kết thúc.
Các nhà khoa học cho rằng nguyên nhân chính là nhiệt độ đại dương tăng do biến đổi khí hậu do con người gây ra, kết hợp với tác động của hiện tượng El Niño. Năm 2024 là năm nóng nhất trong lịch sử khí hậu hiện đại và lần đầu tiên nhiệt độ trung bình toàn cầu vượt ngưỡng 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Sóng nhiệt biển cũng tăng mạnh, khiến nhiều vùng biển phải chịu nền nhiệt cao kéo dài nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng.
Tẩy trắng san hô xảy ra khi nhiệt độ nước biển tăng bất thường khiến san hô mất tảo cộng sinh, nguồn cung cấp phần lớn năng lượng. Khi tình trạng này kéo dài, san hô suy yếu và có thể chết hàng loạt.
Mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng hiện nay lớn đến mức Chương trình Giám sát rạn san hô của Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Mỹ (NOAA Coral Reef Watch) phải mở rộng thang cảnh báo tẩy trắng, bổ sung mức độ 5 để phản ánh nguy cơ san hô chết hàng loạt. Trước đó, hệ thống cảnh báo này chỉ dừng ở mức độ 4.
Các nghiên cứu dài hạn cho thấy xu hướng suy thoái của rạn san hô đang gia tăng nhanh chóng. Phân tích toàn cầu của Viện Nghiên cứu Nhiệt đới Smithsonian, Đại học James Cook (Úc) và NOAA Coral Reef Watch cho thấy trong sự kiện tẩy trắng 2014-2017, hơn 50% rạn san hô thế giới bị tẩy trắng nghiêm trọng và khoảng 15% bị chết.
Ở Florida (Mỹ), 2 loài san hô tạo rạn quan trọng là staghorn và elkhorn gần như rơi vào tình trạng "tuyệt chủng chức năng" sau đợt sóng nhiệt biển năm 2023. Khảo sát 52.000 quần thể san hô tại 391 địa điểm cho thấy tỷ lệ chết tại Florida Keys lên tới 98–100%, trong khi khu vực đông nam Florida khoảng 38%.
Tại vùng biển Caribbean, dữ liệu của Mạng lưới Giám sát rạn san hô toàn cầu (GCRMN) cho thấy, độ phủ san hô cứng đã giảm gần 48% kể từ năm 1980, riêng giai đoạn 2023-2024 giảm thêm 16,9%. Một số rạn san hô ngoài khơi Mexico ghi nhận tỷ lệ chết tới 90-93%.
Đáng lo ngại, ngay cả những khu vực từng được xem là vùng trú ẩn của san hô trước biến đổi khí hậu cũng đang suy yếu. Các hệ rạn san hô tại Caribbean, Great Barrier Reef (Úc) và khu vực trung tâm Thái Bình Dương đều chịu tác động nặng nề.
Dù chỉ chiếm dưới 1% diện tích đáy đại dương, các rạn san hô lại là nơi sinh sống của khoảng 25% sinh vật biển. Chúng giúp duy trì nghề cá, thúc đẩy du lịch biển, bảo vệ bờ biển trước bão và xói lở, đồng thời cung cấp nhiều hợp chất sinh học phục vụ nghiên cứu dược phẩm. Các nhà khoa học ước tính tổng giá trị kinh tế – xã hội của rạn san hô lên tới khoảng 9,8 nghìn tỷ USD mỗi năm; riêng khu vực Caribbean đóng góp khoảng 6,2 tỷ USD mỗi năm thông qua du lịch và thủy sản.
Giới khoa học ngày càng đưa ra những cảnh báo mạnh mẽ. Mark Eakin – Thư ký Hiệp hội Rạn san hô quốc tế (ICRS) và nguyên trưởng chương trình NOAA Coral Reef Watch, cho rằng: "Chúng ta có thể sẽ không bao giờ thấy mức nhiệt gây tẩy trắng giảm xuống dưới ngưỡng kích hoạt một sự kiện toàn cầu nữa". Theo ông, nhân loại đang chứng kiến một quá trình thay đổi sâu sắc hệ sinh thái đại dương và khả năng duy trì sự sống, sinh kế của con người.
Nỗ lực cứu các rạn san hô
Một hướng đi đáng chú ý là nuôi và nhân giống san hô trong môi trường kiểm soát. Tại Hà Lan, các nhà khoa học đang nuôi cấy san hô trong phòng thí nghiệm từ những mảnh san hô thu thập tại Seychelles nhằm tạo nguồn san hô khỏe mạnh để tái thả ra đại dương, đồng thời xây dựng các "ngân hàng san hô sống".
Tại bang Florida (Mỹ), sau đợt sóng nhiệt biển năm 2023, nhiều quần thể san hô bị đe dọa đã được thu gom khỏi rạn, nuôi dưỡng trong bể và vườn ươm dưới nước trước khi thả trở lại đại dương trong các chương trình do NOAA triển khai.
Tại Úc, chính phủ và giới khoa học đã triển khai nhiều chương trình quy mô quốc gia nhằm bảo vệ rạn san hô Great Barrier Reef. Nổi bật là "Kế hoạch bền vững dài hạn Reef 2050" và "Chương trình phục hồi và thích ứng rạn san hô". Các dự án đang thử nghiệm nhiều biện pháp như trồng và cấy ghép san hô từ vườn ươm dưới biển, lai tạo các giống san hô chịu nhiệt tốt hơn, đồng thời kiểm soát sao biển gai, loài sinh vật có thể tàn phá rạn san hô trên diện rộng.
Nhiều biện pháp quản lý địa phương cũng giúp tăng khả năng phục hồi của san hô, như cải thiện chất lượng nước ven biển, kiểm soát ô nhiễm từ đất liền, quản lý nghề cá bền vững và mở rộng các khu bảo tồn biển. Tại rạn san hô Mesoamerican Reef, hệ rạn san hô lớn thứ 2 thế giới dọc bờ biển Mexico và Trung Mỹ, một số khu vực đã ghi nhận dấu hiệu phục hồi sau khi quần thể cá được bảo vệ tốt hơn. Chính phủ Mexico cũng thành lập thêm khu bảo tồn biển tại Vịnh Mexico nhằm bảo vệ hệ sinh thái rạn san hô.
Sự suy thoái của rạn san hô là dấu hiệu cảnh báo rõ ràng về những giới hạn sinh thái mà Trái đất đang tiến gần tới. Tình trạng này đòi hỏi các chính phủ, tổ chức quốc tế và cộng đồng toàn cầu phải hành động nhanh chóng và quyết liệt để bảo vệ một trong những hệ sinh thái đa dạng và quan trọng nhất của hành tinh.
