Rét đậm, rét hại ảnh hưởng trực tiếp tới tim mạch và hệ hô hấp

Những ngày rét đậm, rét hại đầu năm 2026 tại Hà Nội và nhiều tỉnh miền Bắc ghi nhận nền nhiệt phổ biến 10–13°C, kèm mưa phùn, độ ẩm cao và gió mùa Đông Bắc. Cảm giác “lạnh buốt” không chỉ đến từ con số nhiệt kế mà còn từ tác động cộng hưởng của gió, ẩm và bức xạ mặt trời yếu. Nhiều người cho rằng chỉ cần mặc thêm áo là đủ, nhưng theo các chuyên gia y tế, thời tiết này tạo ra một môi trường sinh học đặc biệt bất lợi cho cơ thể, nhất là hệ tim mạch, hô hấp, cơ xương khớp và sức khỏe tinh thần.

Người cao tuổi – nhóm dễ tổn thương nhất trong rét đậm

BS. Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp nhấn mạnh, trong bức tranh sức khỏe mùa đông, người cao tuổi là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Các phân tích dịch tễ tại châu Âu và châu Á cho thấy, khi nhiệt độ môi trường giảm mỗi 1°C, tỷ lệ nhập viện vì đột quỵ não hoặc nhồi máu cơ tim tăng thêm vài phần trăm. Thực tế tại Việt Nam cũng phản ánh xu hướng tương tự: vào những đợt lạnh sâu, các bệnh viện ghi nhận số ca tai biến tăng rõ rệt, đặc biệt ở người có tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc xơ vữa động mạch.

Nguyên nhân nằm ở đặc điểm sinh lý của tuổi già: mạch máu xơ cứng, lòng mạch hẹp, khả năng đàn hồi kém. Khi lạnh, huyết áp tăng vọt, máu đặc lại; chỉ cần một cục máu đông nhỏ cũng có thể gây tắc mạch dẫn đến đột quỵ thiếu máu não, hoặc làm vỡ mạch gây xuất huyết não. Nguy cơ này cao nhất vào sáng sớm – thời điểm nhiệt độ thấp nhất và cơ thể chuyển từ trạng thái nghỉ sang hoạt động. Vì vậy, thói quen dậy từ 4–5 giờ sáng ra ngoài tập thể dục trong rét sâu, dù xuất phát từ ý tốt, đôi khi lại tiềm ẩn rủi ro. Giải pháp an toàn là tập trong nhà, khởi động kỹ, hoặc chờ trời ấm hơn sau 7 giờ sáng.

Việc nhận biết sớm đột quỵ vẫn dựa vào quy tắc FAST: méo mặt (Face), yếu tay (Arm), nói khó (Speech) và thời gian (Time). Khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ, cần gọi cấp cứu 115 ngay. Các chuyên gia lưu ý không xoa bóp, không cạo gió, không tự ý uống thuốc hạ huyết áp hoặc aspirin khi chưa có chỉ định, bởi việc trì hoãn nhập viện có thể làm mất “cửa sổ vàng” điều trị.

Bên cạnh đột quỵ, các bệnh hô hấp như viêm phổi và đợt cấp COPD là nguyên nhân hàng đầu khiến người cao tuổi nhập viện mùa đông. Đáng chú ý, biểu hiện ở người già thường kín đáo: mệt mỏi, ăn uống kém, ít nói, ngủ nhiều, thở nhanh hoặc tay chân hơi tím. Nếu người thân thấy “khác thường” so với ngày thường, cần đưa đi khám sớm vì bệnh có thể tiến triển nhanh sang suy hô hấp hoặc nhiễm trùng huyết.

Rủi ro từ những cú sốc nhiệt

Theo BS. Nguyễn Huy Hoàng, nhân viên văn phòng tưởng như an toàn trong môi trường kín, nhưng thực tế lại đối mặt với các “cú sốc nhiệt lạnh” khi ra vào giữa phòng điều hòa và ngoài trời. Cơ thể đang quen nhiệt độ 26°C, chỉ vài phút tiếp xúc không khí 10–12°C cũng đủ làm mạch máu co đột ngột, huyết áp tăng và tim phải làm việc mạnh. Ở người có bệnh mạch vành hoặc phình mạch não tiềm ẩn, phản ứng này có thể gây đau thắt ngực, chóng mặt, thậm chí liệt mặt ngoại biên. Cách phòng ngừa đơn giản là mặc đủ ấm ngay cả trong phòng, khoác áo dày khi ra ngoài và cho cơ thể vài phút “làm quen” ở khu vực đệm như hành lang hay sảnh.

Một vấn đề khác là “hội chứng tòa nhà kín” trong mùa đông: cửa sổ đóng kín, máy sưởi hoặc điều hòa chạy liên tục khiến không khí tù đọng, CO₂ tăng, độ ẩm giảm và virus dễ lây lan. Chỉ cần một người mắc cúm, cả văn phòng có thể bị lây. Chuyên gia khuyến cáo mỗi 2–3 giờ nên mở cửa sổ vài phút, duy trì độ ẩm 40–60%, dùng máy lọc không khí và rửa tay thường xuyên.

Với người lao động ngoài trời, mưa lạnh và gió mạnh là thách thức lớn. Làm việc lâu trong điều kiện ẩm lạnh dễ gây cước tay chân – tình trạng viêm mạch máu nhỏ do phản ứng với lạnh ẩm. Ngón tay, chân sưng đỏ, ngứa rát, đôi khi nổi bóng nước. Việc hơ lửa hoặc gãi mạnh để “cho nhanh khỏi” có thể làm tổn thương nặng hơn, gây loét và nhiễm trùng. Cách xử trí đúng là làm ấm từ từ bằng nước ấm vừa, lau khô kỹ, bôi kem dưỡng ẩm và giữ ấm bằng găng, tất.

Nguy cơ hạ thân nhiệt cũng không thể xem nhẹ. Khi quần áo ướt vì mưa phùn hoặc mồ hôi mà không thay kịp, cơ thể mất nhiệt nhanh. Người hạ thân nhiệt thường run nhiều, nói khó, đi loạng choạng, giảm phản xạ – làm tăng nguy cơ tai nạn giao thông và lao động.

Chú ý dinh dưỡng và thói quen sinh hoạt

Trong mùa đông, giữ ấm là cần thiết nhưng chưa đủ. BS Hoàng chia sẻ: “Dinh dưỡng, giấc ngủ và thói quen sinh hoạt đóng vai trò như “áo giáp mềm” bảo vệ cơ thể trong mùa đông”.

Bữa sáng đầy đủ đạm, tinh bột phức và rau quả giúp cung cấp năng lượng, ổn định đường huyết và duy trì thân nhiệt. Việc bỏ bữa sáng dễ khiến cơ thể run cầm cập, mệt mỏi và giảm tập trung.

Mùa lạnh, nhiều người uống ít nước vì không thấy khát, nhưng cơ thể vẫn mất nước qua hô hấp và bài tiết. Duy trì 1,5–2 lít nước ấm mỗi ngày giúp máu không quá “đặc” và niêm mạc hô hấp không khô. Trà gừng, quế, mật ong hay nước chanh ấm là những lựa chọn phù hợp. Ẩm thực truyền thống như cháo hành tía tô, canh xương hầm củ cải hay trà gừng mật ong không chỉ làm ấm mà còn hỗ trợ tuần hoàn, hô hấp và khớp.

Người có bệnh nền mạn tính cần tuân thủ điều trị, không tự ý giảm hoặc bỏ thuốc vì “thấy khỏe”. Thời tiết lạnh có thể làm huyết áp và nhịp tim biến động thất thường, do đó cần tái khám định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ.

Giấc ngủ cũng cần được chú trọng: phòng ngủ kín gió, chăn đủ ấm; tránh bật máy sưởi hoặc điều hòa suốt đêm vì khí khô dễ gây viêm họng và nứt da. Vài động tác giãn cơ nhẹ trước khi ngủ và sau khi thức dậy giúp máu lưu thông, giảm cứng khớp.