Sân khấu Hà Nội tìm lối đến với khán giả mới

Mở rộng không gian kể chuyện

Từ truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh đến huyền tích Vua Lê trả gươm báu cho Rùa thần, những câu chuyện quen thuộc đang được kể lại bằng ngôn ngữ sân khấu mới. Thay vì chỉ dựa vào phông cảnh, đạo cụ và diễn xuất trực tiếp, các đơn vị nghệ thuật tại Hà Nội bắt đầu đưa công nghệ trình chiếu, trí tuệ nhân tạo (AI), ánh sáng, âm thanh và những thiết kế sân khấu đặc biệt vào quá trình dàn dựng.

Vở kịch xiếc “Sơn Thần Thủy Quái” của Liên đoàn Xiếc Việt Nam là một ví dụ đáng chú ý. Công diễn từ ngày 25/9 tại Rạp Xiếc Trung ương, tác phẩm kết hợp kỹ thuật xiếc với công nghệ 3D mapping, sân khấu nước, ánh sáng, âm nhạc và những màn múa lửa. Sân khấu tròn quen thuộc được cải tạo thành không gian biểu diễn có hệ thống gần 300 ống phun nước và thoát nước, tạo điều kiện dàn dựng những màn diễn mới.

Sức hút của vở diễn được thể hiện qua những con số cụ thể. Theo NSND Tống Toàn Thắng - Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, sau 6 buổi diễn, tác phẩm đã thu hút hơn 6.000 lượt khán giả, đạt tổng doanh thu gần 2 tỷ đồng, chưa trừ chi phí. Đáng chú ý, trên website bán vé của Liên đoàn Xiếc Việt Nam, ba suất diễn cuối tuần vào các ngày 17 và 18/10 phần lớn đã hết vé.

Theo NSND Tống Toàn Thắng, “xiếc trước hết vẫn phải là xiếc”. Kỹ thuật, sự khổ luyện, độ chính xác, sức mạnh và lòng dũng cảm của nghệ sĩ là nền tảng không thể thay thế. “Tôi không muốn xiếc Việt Nam chạy theo những gì thế giới đang làm. Tôi muốn chúng ta học cách làm nghề của thế giới, nhưng kể câu chuyện của chính mình. Đây cũng là cách để xiếc Việt Nam có thể bước ra bên ngoài biên giới, không phải bằng cách trở thành một phiên bản của sân khấu nước khác, mà bằng việc tạo ra một tiếng nói đủ rõ để khán giả nhận ra bản sắc Việt Nam”, NSND Tống Toàn Thắng nhấn mạnh.

Trong “Sơn Thần Thủy Quái”, công nghệ góp phần tạo dựng không gian núi rừng, biển cả, mưa bão, kết hợp với chuyển động của nghệ sĩ và âm nhạc pha trộn chất liệu hiện đại với âm hưởng nhạc cụ dân tộc. Nhiều khán giả sau khi xem vở diễn bày tỏ sự thích thú trước những màn trình diễn kết hợp giữa kỹ thuật xiếc, lửa, nước và ánh sáng, đồng thời đánh giá cao sự đầu tư, khổ luyện của nghệ sĩ.

Tuy nhiên, công nghệ cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với quá trình biểu diễn. Nghệ sĩ xiếc Nguyễn Văn Thái, người đảm nhận vai Thủy Tinh, cho biết: “Về kỹ thuật, chúng tôi đã phải luyện tập thuần thục các động tác xiếc từ trước. Khi kết hợp với hiệu ứng ánh sáng và công nghệ mapping, chúng tôi lại phải điều chỉnh, lựa chọn lại các động tác khác để sắp đặt cho phù hợp. Ví dụ, bình thường chúng tôi chỉ mất khoảng 5 tháng tập luyện, nhưng khi đưa ánh sáng mới và sự kết hợp của công nghệ mapping vào, mọi thứ thay đổi buộc chúng tôi phải tập lại từ đầu với những động tác khác, làm thời gian kéo dài hơn. Nhưng bù lại cho nỗ lực đó, những tiếng reo hò, tràng pháo tay của khán giả là động lực”.

Nếu “Sơn Thần Thủy Quái” mở rộng không gian kể chuyện bằng sự phối hợp giữa kỹ thuật xiếc và nhiều hiệu ứng sân khấu, “Huyền tích Hồ Gươm” của Nhà hát Kịch Hà Nội lại thử nghiệm kết hợp diễn xuất trực tiếp với hình ảnh được tái hiện trên màn hình lớn bằng công nghệ AI. Giới thiệu trong chương trình “Thời khắc” trong dịp kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô, vở diễn khai thác cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, hình tượng Vua Lê, Nguyễn Trãi và truyền thuyết hoàn trả gươm báu cho Rùa thần.

NSND Trung Hiếu - Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội, chia sẻ: “Chúng tôi xây dựng một vở kịch có sự tương tác giữa diễn viên trên sân khấu và hình ảnh trên màn hình lớn. Đây là một thử nghiệm rất mới mẻ đối với Nhà hát Kịch Hà Nội cũng như sân khấu Việt Nam”.

Từ hiệu ứng sân khấu đến giá trị văn hóa

Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng nhấn mạnh: “Khoa học công nghệ và chuyển đổi số không phải là cuộc đua bổ sung những hiệu ứng mới cho sân khấu, mà là thay đổi cách nghĩ, cách làm, cách sáng tạo nghệ thuật, dùng dữ liệu và công nghệ để tạo ra ngôn ngữ biểu diễn mới, để kể câu chuyện nghệ thuật theo cách mới, để nghệ sĩ có thêm công cụ sáng tạo và thăng hoa”.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra với các đơn vị nghệ thuật khi ứng dụng công nghệ. Với “Sơn Thần Thủy Quái”, Liên đoàn Xiếc Việt Nam phối hợp với các doanh nghiệp công nghệ số như LumiShow, VietArt để xây dựng hệ thống hình ảnh và không gian nghệ thuật số. Các công cụ AI đồ họa hỗ trợ phát triển ý tưởng, thử nghiệm phương án tạo hình; những phương án phù hợp tiếp tục được chọn lọc, xử lý theo yêu cầu kịch bản và chuyển động của nghệ sĩ. Sự phối hợp giữa chuyên môn nghệ thuật và năng lực công nghệ vì thế cần được tính toán ngay từ quá trình sáng tạo, thay vì chỉ bổ sung hiệu ứng ở khâu cuối.

Bên cạnh chất lượng tác phẩm, cách tổ chức và phân phối sản phẩm cũng ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận công chúng. Hệ thống bán vé trực tuyến của Liên đoàn Xiếc Việt Nam cho phép khán giả tra cứu lịch diễn, chọn chỗ ngồi và thanh toán thuận tiện. Những thay đổi này góp phần rút ngắn khoảng cách giữa sân khấu với người xem, tạo điều kiện để các đơn vị chủ động hơn trong việc kết nối công chúng.

Để những thử nghiệm như “Sơn Thần Thủy Quái” hay “Huyền tích Hồ Gươm” tạo ra giá trị lâu dài, cần có cơ chế khuyến khích hợp tác giữa đơn vị nghệ thuật và doanh nghiệp công nghệ, cùng giải pháp về đầu tư, bản quyền và nhân lực liên ngành. Khả năng lưu diễn, vận hành và phát triển sản phẩm cũng cần được tính đến để hiệu quả sáng tạo không dừng lại ở một vài suất diễn.

Từ xiếc đến kịch nói, sân khấu Hà Nội đang mở thêm những hướng đi để tiếp cận công chúng trong kỷ nguyên số. Sức hút lâu dài không thể chỉ dựa vào hiệu ứng mới lạ, mà cần sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ thuật, cảm xúc và bản sắc văn hóa. Khi công nghệ góp phần kể những câu chuyện giàu sức lay động, những thử nghiệm ấy mới có thể phát triển thành các sản phẩm công nghiệp văn hóa có chất lượng và sức lan tỏa.