Sắp xếp lại trường học phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp - Bài 3: Hiệu quả được đo bằng chất lượng giáo dục

Xung quanh những yêu cầu đặt ra để việc sắp xếp không mang tính cơ học, bảo đảm quyền học tập của học sinh và nâng cao chất lượng giáo dục, phóng viên Báo Đại đoàn kết đã có cuộc trao đổi với TS Nguyễn Đức Nghĩa - nguyên Phó Giám đốc Đại học Quốc gia TPHCM.

Giảm đầu mối nhưng không làm tăng quá tải trường lớp

Phóng viên: Chủ trương sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục đang được các địa phương triển khai mạnh mẽ. Tuy nhiên, tại nhiều đô thị lớn vẫn tồn tại bài toán thiếu trường, thiếu lớp và sĩ số cao. Trong bối cảnh đó, ông đánh giá thế nào về chủ trương này?

TS Nguyễn Đức Nghĩa: Chủ trương tinh gọn bộ máy và sáp nhập các đơn vị sự nghiệp công lập, trong đó có trường học mang lại những điểm tích cực rõ rệt, nhưng cũng đặt ra những thách thức đặc thù ở vùng đô thị đông dân. Khác với khu vực nông thôn hay miền núi - nơi sáp nhập do gom điểm trường thưa dân, các đô thị lớn lại đang khủng hoảng thiếu trường, lớp và sĩ số quá tải. Nhiều nơi 45–50 học sinh/lớp, vượt xa chuẩn của Bộ GDĐT.

Nếu sáp nhập chỉ mang tính cơ học nhằm giảm đầu mối quản lý mà không tăng thêm diện tích, số phòng học thì nguy cơ làm trầm trọng hơn tình trạng quá tải, gia tăng áp lực giao thông cục bộ giờ tan tầm và gây khó khăn cho phụ huynh trong việc đưa đón.

Việc dôi dư trụ sở làm việc của các cơ quan hành chính như: UBND phường/xã, hội trường, trung tâm bồi dưỡng chính trị..., sau khi sáp nhập phường/xã/quận chính là "thời cơ vàng" để bổ sung quỹ đất và không gian cho giáo dục. Tại nội thành Hà Nội và TP.HCM, việc tìm ra một quỹ đất trống để xây trường mới là gần như không thể. Tôi cho rằng, cần tận dụng các trụ sở hành chính dôi dư giúp ngành giáo dục có ngay mặt bằng ở các vị trí thuận lợi.

Mặt khác, khi sáp nhập 2-3 trường gần nhau, chỉ nên tinh gọn bộ máy quản lý, một hiệu trưởng dùng chung kế toán/văn thư. Còn toàn bộ cơ sở vật chất cũ và các trụ sở mới tiếp nhận vẫn phải duy trì tối đa làm phòng học để giảm sĩ số/lớp, hướng tới đạt chuẩn quốc gia và tổ chức dạy học 2 buổi/ngày.

Thủ tướng Chính phủ yêu cầu việc sắp xếp hệ thống cơ sở giáo dục phổ thông phải lấy người học làm trung tâm, bảo đảm quyền học tập và cơ hội tiếp cận giáo dục, không thực hiện sáp nhập một cách cơ học chỉ để giảm đầu mối. Theo ông, các địa phương cần bám sát những yêu cầu nào để việc sắp xếp thực sự hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục?

- Để việc sắp xếp trường học thực sự đạt mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục, điều quan trọng nhất là không được làm theo cách cơ học, chỉ nhằm giảm đầu mối quản lý. Mọi phương án cần đặt quyền lợi của người học lên hàng đầu và bám sát một số nguyên tắc cốt lõi.

Trước hết là tính hợp lý về địa lý. Việc sắp xếp phải tính toán ưu tiên khoảng cách di chuyển của học sinh, đặc biệt là cấp tiểu học. Các địa phương cần khảo sát thực tế về dân cư để đảm bảo không làm phát sinh rào cản khiến học sinh bỏ học.

Thứ hai là đồng bộ về cơ sở vật chất. Sáp nhập chỉ thực sự hiệu quả khi hạ tầng đáp ứng được quy mô sau sáp nhập. Số phòng học, sân chơi, thư viện, phòng chức năng phải đảm bảo quy chuẩn quốc gia sau khi cộng gộp.

Bên cạnh đó, các địa phương cũng cần dự báo quy mô dân số. Việc sắp xếp phải dựa trên dữ liệu dân số trẻ trong 5-10 năm tới, tránh việc sáp nhập xong lại thiếu chỗ học do gia tăng dân số cơ học tại các khu công nghiệp hoặc đô thị.

Ưu tiên sự ổn định của thầy và trò sau sắp xếp

Thời gian từ nay đến năm học mới không còn nhiều. Để vừa bảo đảm tiến độ, vừa hạn chế tối đa ảnh hưởng đến hoạt động dạy học và công tác tuyển sinh, đâu là những vấn đề mà địa phương cần đặc biệt lưu ý, thưa ông?

- Trong quá trình triển khai, địa phương cần chú ý lộ trình thực hiện cuốn chiếu. Không nhất thiết phải sáp nhập đồng loạt trong một kỳ nghỉ hè ngắn hạn. Các địa phương nên ưu tiên hoàn tất các thủ tục hành chính trước, sau đó là điều chuyển nhân sự và cơ sở vật chất theo từng giai đoạn.

Bên cạnh đó, cần tối ưu hóa dữ liệu tuyển sinh. Việc phân bổ chỉ tiêu tuyển sinh dựa trên năng lực tiếp nhận thực tế sau khi sáp nhập, đảm bảo không có học sinh nào bị "trắng" chỗ học do xáo trộn quy mô lớp.

Một yếu tố cũng rất quan trọng là công tác truyền thông. Các địa phương cần đối thoại trực tiếp với phụ huynh để tạo sự đồng thuận, tránh gây hoang mang trong thời điểm chuẩn bị khai giảng.

Sau khi sắp xếp trường học, nhiều phụ huynh lo ngại học sinh phải thích nghi với môi trường mới, trong khi nhiều giáo viên tâm tư khi bị điều chuyển công tác. Theo ông, cần có những giải pháp gì để để bảo đảm tâm lý thầy và trò?

Điều quan trọng nhất là quá trình sắp xếp phải hướng tới sự ổn định, để cả giáo viên và học sinh đều yên tâm thích nghi với môi trường mới. Nếu chỉ chú trọng tinh gọn bộ máy mà chưa quan tâm đến yếu tố con người thì rất khó đạt được mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục.

Về phía giáo viên, cần có chính sách đãi ngộ hoặc hỗ trợ đào tạo lại cho những người bị điều chuyển. Việc đánh giá giáo viên phải dựa trên năng lực và tiêu chuẩn chức danh thay vì cắt giảm nhân sự thuần túy.

Với học sinh, các trường cần duy trì các hoạt động ngoại khóa, xây dựng văn hóa trường học mới sau sáp nhập để giúp học sinh nhanh chóng hòa nhập, giảm thiểu cú sốc tâm lý khi thay đổi môi trường học.

Sau khi sáp nhập, các nhà trường cũng cần nâng cao công tác quản trị. Thay vì chỉ tập trung vào bộ máy, cần chú trọng vào việc xây dựng đội ngũ cốt cán sau khi sáp nhập để đảm bảo chất lượng giảng dạy không bị loãng ra mà phải có hướng phát triển tốt hơn.

Sắp xếp phải tạo chuyển biến thực chất về chất lượng giáo dục

Một trong những mục tiêu của đợt sắp xếp lần này là tổ chức lại hệ thống giáo dục nghề nghiệp. Ông đánh giá thế nào về những thay đổi trong chất lượng đào tạo từ việc sắp xếp này?

- Việc sắp xếp lại hệ thống giáo dục nghề nghiệp là là bước đi tất yếu để khắc phục tình trạng manh mún, thống nhất quản lý về Bộ GDĐT và phù hợp với các nội dung về giáo dục nghề nghiệp theo Luật Giáo dục 2025.

Nếu được triển khai đúng hướng, việc sắp xếp sẽ tạo ra nhiều chuyển biến tích cực trong chất lượng đào tạo.

Trước hết, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp sẽ có điều kiện tập trung nguồn lực đầu tư, từ máy móc, trang thiết bị chuyên dụng đến đội ngũ giảng viên, thay vì dàn trải như trước. Đồng thời, việc sắp xếp giúp gắn kết chặt chẽ hơn giữa các trung tâm đào tạo với nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp địa phương.

Tuy nhiên, điều cần lưu ý là cần tránh việc sáp nhập chỉ để "gộp tên". Hiệu quả thực chất nằm ở việc chương trình đào tạo phải được chuẩn hóa theo khung trình độ quốc gia và đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe từ thị trường lao động.

Để việc sắp xếp lại mạng lưới trường học không chỉ dừng ở tinh gọn bộ máy mà còn tạo chuyển biến thực chất về chất lượng dạy và học, theo ông cần có những giải pháp gì góp phần thực hiện mục tiêu của Nghị quyết 71-NQ/TW?

- Để hiện thực hóa mục tiêu của Nghị quyết 71-NQ/TW, việc sắp xếp mạng lưới trường học mới chỉ là điều kiện cần.

Điều kiện đủ trước hết cần đổi mới quản trị trường học, chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị chất lượng. Hiệu trưởng sau sáp nhập cần được trao quyền tự chủ cao hơn để đổi mới phương pháp giảng dạy.

Việc sắp xếp cũng cần gắn kết thực chất, tạo ra lối mở đổi mới chương trình, tăng cường STEM, ngoại ngữ, kỹ năng số.

Cuối cùng, hiệu quả của việc sắp xếp cần đánh giá dựa trên đầu ra, không nên chỉ đo bằng số lượng trường giảm đi, mà phải bằng sự hài lòng của người học và tỷ lệ học sinh đạt chuẩn đầu ra theo yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Trân trọng cảm ơn ông!

(Còn nữa)

Tinh gọn tổ chức phải bảo đảm quyền lợi của nhà giáo

Trong quá trình sắp xếp, tinh gọn tổ chức là yêu cầu cần thiết, nhưng tinh gọn phải đi đôi với cơ cấu lại đội ngũ một cách khoa học, nhân văn và đúng pháp luật. Không nên đồng nhất việc giảm đầu mối trường học với việc cắt giảm cơ học số người đang làm việc.

Đối với cán bộ quản lý, việc lựa chọn người đứng đầu sau sáp nhập phải căn cứ vào phẩm chất, năng lực quản trị, uy tín và khả năng điều hành một cơ sở giáo dục có quy mô lớn; không nên chỉ dựa vào thâm niên hoặc đơn vị cũ. Tiêu chí, quy trình và kết quả lựa chọn cần được công khai, hạn chế tâm lý so bì, mất đoàn kết.

Đối với người không thể tiếp tục bố trí, phải thực hiện đầy đủ chính sách về nghỉ hưu trước tuổi, thôi việc, chuyển công tác hoặc đào tạo chuyển đổi; có thời gian chuyển tiếp hợp lý, không quyết định đột ngột ngay trước năm học mới.

Tinh gọn chỉ bền vững khi tạo được sự đồng thuận. Muốn vậy, phải minh bạch phương án, tổ chức đối thoại và bảo đảm mỗi người chịu tác động đều được thông tin đầy đủ, được trình bày nguyện vọng và được đối xử công bằng.

Bà Nguyễn Thị Việt Nga - Phó Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội chuyên trách TP Hải Phòng, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội