Sẽ có bảo tàng làng nghề ảnh

Cụ Khánh Ký (Nguyễn Đình Khánh), người khai sinh nghề ảnh làng Lai Xá.

Bẵng đi một thời gian, đến giữa tháng 6/2015, làng Lai Xá chính thức khởi công xây dựng Bảo tàng làng nghề. Trong bức thư ngỏ vận động người dân chung tay đóng góp xây dựng bảo tàng, trưởng thôn Lai Xá- ông Lê Văn Nhật cho hay: Làng nghề nhiếp ảnh Lai Xá tới nay đã được 123 năm (1892- 2015) đã trải qua nhiều thăng trầm cùng lịch sử hào hùng của đất nước. “Hiện tượng Lai Xá” đã in một dấu ấn mạnh mẽ ngay từ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 bằng sự ra đời của những bức ảnh chân dung, nhất là ảnh thờ rõ mặt rõ hình… Đội ngũ đông đảo thợ ảnh Lai Xá đã góp phần không nhỏ trong việc hình thành, phát triển văn hóa ảnh của nền văn hóa Việt Nam. Trên khắp đất nước từ Bắc vào Nam, và cả ở một số nước khác. Đâu đâu cũng có sự hiện diện làm ảnh, đáp ứng nhu cầu xã hội của những người thợ ảnh Lai Xá. 4 năm về trước (2011), Hiệp hội làng nghề Việt Nam đã phong tặng danh hiệu làng nghề tiêu biểu Việt Nam cho làng nghề ảnh Lai Xá.

Giờ đây mong muốn lớn nhất của chính quyền và người dân Lai Xá là xây dựng một bảo tàng làng nghề để gìn giữ nét văn hóa làng; đồng thời thể hiện lòng biết ơn của lớp hậu sinh với ông tổ nghề - cụ Khánh Ký (Nguyễn Đình Khánh), danh nhân nhiếp ảnh Việt Nam. Hơn hết, đó là việc bảo tồn, lưu giữ và phát huy những di sản về làng nghề nhiếp ảnh của những người con làng Lai Xá. Dẫu vậy, việc có được bảo tàng làng nghề nhiếp ảnh rất khó khăn. Những hiện vật, những công cụ hành nghề, và ngay cả lớp thợ ảnh đầu đàn nay đã mai một. Vì vậy, thay mặt chính quyền, ông trưởng thôn kêu gọi các tổ chức, cá nhân, nhất là người dân làng Lai Xá dù ở trong hay ngoài nước hãy tích cực đóng góp về vật chất cũng như hiện vật, tư liệu, hình ảnh… cho việc xây dựng bảo tàng.

Thương hiệu ảnh Phúc Lai của người làng Lai Xá.

Trước khi Bảo tàng làng nghề nhiếp ảnh Lai Xá được khởi công xây dựng, làng Lai Xá có Nhà truyền thống của làng. Nhưng rõ ràng từ Nhà truyền thống đến Bảo tàng là một bước chuyển biến cả về quy mô và chất lượng. Theo GS Nguyễn Văn Huy, những hiện vật Nhà truyền thống hiện có, chắc chắn là còn thiếu rất nhiều…

Để chuẩn bị cho Bảo tàng đi vào hoạt động, hiện có một trang thông tin cung cấp những tư liệu liên quan đến lịch sử của làng nghề. Trong đó có những tư liệu quý hiếm về cụ Khánh Ký, về hiệu ảnh Phúc Lai ở Hải Phòng, hiệu ảnh Luminor Photo (Hà Nội và Hải Phòng)… giúp người đọc có hình dung rõ nét hơn về lai lịch cũng như quá trình phát triển của nghề ảnh Lai Xá. Trang tin của Bảo tàng làng nghề Lai Xá đồng thời cũng là một “kênh” để thu thập dữ liệu, hiện vật, tư liệu về nghề ảnh của làng. Chẳng hạn như việc ban tổ chức tìm kiếm thông tin liên quan đến hiệu ảnh Vạn Xuân và Hương Ký tại Hà Nội, năm 1923 từng được quảng cáo trong Chỉ Nam Hà Nội. Một câu hỏi đang được đặt ra, liệu hiệu ảnh Hương Ký có gắn gì với Gạch Hương Ký, chùa Hương Ký ở phía chợ Mơ? Còn hiệu ảnh Vạn Xuân ở phố Hàng Điếu chủ nhân của nó là ai và số phận của nó ra sao thì hiện nay vẫn chưa có thông tin.

Sau hơn một tháng khởi công xây dựng, Bảo tàng làng nghề nhiếp ảnh Lai Xá vẫn đang trong quá trình thu thập tư liệu. Tất nhiên là ý tưởng về việc hình thành bảo tàng đã được GS. Nguyễn Văn Huy cùng những người dân làng Lai Xá ấp ủ từ lâu. Điều đáng mừng là ý tưởng ấy đã nhận được sự đồng tình, ủng hộ không chỉ của các chuyên gia văn hóa, bạn bè của GS Nguyễn Văn Huy mà của đông đảo những người yêu di sản văn hóa, quan tâm tới lịch sử nhiếp ảnh Việt Nam. Được biết, những hiện vật đầu tiên cung cấp cho Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá là của cụ Đặng Tích. Cụ là người làng, trên 80 tuổi, nhưng rất quý trọng di sản nhiếp ảnh của làng. Cụ mầy mò, tìm kiếm, chắt chiu từng hiện vật nhỏ, từng bức ảnh cho bảo tàng tương lai…

Hội đoàn làm nghề nhiếp ảnh của người Lai Xá ở Sài Gòn năm 1972.

Theo PGS. TS Đỗ Văn Trụ, Tổng thư ký Hội Di sản văn hóa Việt Nam, việc xây dựng trưng bày Bảo tàng làng nghề nhiếp ảnh Lai Xá là một công việc khoa học, công phu. Về qui mô, bảo tàng này có thể không lớn so với nhiều bảo tàng công lập. Về kinh phí, bảo tàng này có thể không nhiều so với các bảo tàng được nhà nước đầu tư. Nhưng yêu cầu về sự phong phú, tính khoa học, tính sáng tạo, sự độc đáo và tính hấp dẫn của trưng bày phải là mục tiêu cao nhất hướng tới. Chỉ khi nào làm được như vậy, mới hi vọng bảo tàng trở thành điểm đến hấp dẫn đối với khách tham quan trong nước và quốc tế.

Điều ông lấy làm tâm đắc rằng việc xây dựng Bảo tàng nhiếp ảnh làng Lai Xá giờ đây không chỉ là sự quan tâm trực tiếp của người dân Lai Xá, mà nó đã vượt ra khỏi không gian của một làng quê, trở thành vấn đề quan tâm chung của những người hoạt động trong lĩnh vực di sản văn hóa. “Tôi đặc biệt tâm đắc và ủng hộ chủ trương xây dựng Bảo tàng làng nghề Nhiếp ảnh Lai Xá - một bảo tàng ngoài công lập, do chính cộng đồng cư dân Lai Xá khởi xướng, xây dựng, bằng tâm huyết, trí tuệ, khả năng, công sức và kinh phí theo phương thức xã hội hóa…”- ông Trụ bảo vậy.

Việt Nam có hàng ngàn làng nghề truyền thống nhưng làng nhiếp ảnh Lai Xá có lẽ xếp vào hàng độc đáo nhất, vì nông dân Lai Xá ngoài trồng cấy, chăn nuôi còn thạo một thứ nghề không giống ai, ấy là nghề chụp ảnh. Hơn thế, Lai Xá cũng là nơi “phát tích” nghề ảnh ra cả nước. Không bao lâu nữa, tại làng Lai Xá, cách Trung tâm Hà Nội khoảng 15 km sẽ hiện diện thêm một bảo tàng ngoài công lập. Ở một làng có tới 2 bảo tàng ngoài công lập- đó có lẽ cũng là sự độc đáo chỉ có thể ở Lai Xá. Đây là một hiện tượng hiếm hoi so với hệ thống bảo tàng công lập hoạt động chưa hiệu quả hiện nay. Hai bảo tàng ngoài công lập hoạt động song hành, lại trở thành điểm đến gắn kết với du lịch khám phá làng nghề - như mong mỏi của GS. Nguyễn Văn Huy và các cộng sự, hẳn sẽ là những kinh nghiệm bổ ích cho việc phát triển các bảo tàng ngoài công lập ở Việt Nam.