Siết quỹ phụ huynh, liệu có hết lạm thu?

Thông tư 81 có hiệu lực từ ngày 15/11, quy định Ban đại diện cha mẹ học sinh - thường được gọi là Ban phụ huynh - hoạt động trên nguyên tắc thiết thực, tiết kiệm, tự nguyện; không được đặt ra các khoản đóng góp bắt buộc, mức đóng góp, mức bình quân hoặc mức tối thiểu, thời hạn đóng góp; không được ép buộc, gây áp lực hay phân biệt đối xử với phụ huynh tham gia hoặc không tham gia.

Đây là một bước siết đáng kể so với những quy định trước đây. Đáng chú ý, Ban phụ huynh cũng không được thu, nhận, quản lý tiền để hỗ trợ các hoạt động của chính ban đại diện. Với những hoạt động cần sự hỗ trợ, phụ huynh có thể đóng góp trên tinh thần tự nguyện bằng hàng hóa, dịch vụ cần thiết hoặc thanh toán trực tiếp cho bên cung cấp; sau hoạt động phải công khai kết quả để phụ huynh được tiếp cận đầy đủ.

Những quy định ấy phần nào trả lại đúng vai trò của Ban phụ huynh: Phối hợp giữa gia đình và nhà trường trong chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục học sinh, chứ không phải một “cánh tay nối dài” để thực hiện những phần việc thuộc trách nhiệm của cơ sở giáo dục.

Nhưng trường học là một không gian đặc biệt. Sự đóng góp của một phụ huynh đôi khi không chỉ là quyết định về tiền, mà còn liên quan đến con mình, đến tập thể lớp, đến tâm lý “mọi người đều làm thì mình cũng nên làm”. Chính ở điểm này, khái niệm “tự nguyện” trở nên khó đo đếm hơn một điều khoản cấm thu.

Thực tế hiện nay, sau khi bầu Ban phụ huynh, trong các nhóm Zalo thường xuất hiện những cuộc “bình chọn”: Có tổ chức Trung thu cho các con không, lớp có tham gia hội chợ quê không, có trang trí Noel không… Những cuộc “bình chọn” thoạt nhìn rất dân chủ. Nhưng khi đa số phụ huynh đã đồng ý, người không muốn hoặc không có điều kiện đóng góp rất dễ rơi vào thế phải giải thích. Đặc biệt với những khoản liên quan đến hoạt động tập thể của trẻ, tâm lý “không muốn con mình khác các bạn” có thể biến một lựa chọn cá nhân thành áp lực tập thể.

Sự đồng thuận của số đông không đồng nghĩa với nghĩa vụ tài chính của tất cả. Một hoạt động được nhiều phụ huynh lựa chọn không có nghĩa mỗi gia đình đều phải đóng một khoản tiền nhất định.

Đầu năm học mới, cũng có phụ huynh phản ánh lớp con mình không thu “quỹ”, nhưng lại thu “chi phí hoạt động của học sinh”. Điểm đáng chú ý của Thông tư 81 là không phải cứ đổi tên gọi thì có thể thay đổi bản chất khoản thu. Quy định mới tập trung vào cách thức đóng góp: Không đặt ra khoản đóng góp bắt buộc, mức đóng góp, mức bình quân hoặc mức tối thiểu; không ép buộc, gây áp lực hoặc phân biệt đối xử với phụ huynh tham gia hoặc không tham gia; Ban phụ huynh không thu, nhận, quản lý tiền để hỗ trợ các hoạt động của mình. Vì thế, cũng không cần loay hoay tìm một cái tên khác cho khoản đóng góp. Nếu thực sự tự nguyện và đúng quy định, gọi là gì không phải điều quan trọng.

Ngay cả khi một hoạt động được phụ huynh thống nhất tổ chức, Thông tư mới cũng đặt ra một nguyên tắc quan trọng: Nếu nguồn hỗ trợ tự nguyện không đủ, phải điều chỉnh nội dung, quy mô hoặc phương thức tổ chức, không được yêu cầu phụ huynh đóng thêm phần còn thiếu. Đã gọi là tự nguyện thì phải tính đến khả năng nguồn hỗ trợ không đủ ngay từ đầu, chứ không thể sau khi đã quyết định một chương trình rồi quay lại tạo áp lực để đủ kinh phí.

Việc ban hành Thông tư 81, tất nhiên, không chỉ để áp dụng cho một năm học. Nhưng nếu được ban hành sớm hơn, có hiệu lực ngay từ đầu năm học 2026-2027, dư luận có lẽ đã đỡ bức xúc hơn trước “căn bệnh trầm kha” lạm thu trong trường học.

Siết quỹ lớp, quỹ trường là cần thiết, nhưng chưa đủ để chấm dứt lạm thu. Điều quan trọng hơn là nhìn vào bản chất của từng khoản đóng góp, cách khoản tiền ấy được hình thành và quyền được từ chối của mỗi phụ huynh. Điều 17 của Thông tư 81 cũng quy định rõ những nội dung không được đề nghị hoặc sử dụng hỗ trợ, trong đó có xây dựng, cải tạo, sửa chữa cơ sở vật chất; mua sắm, thuê, lắp đặt, sửa chữa, bảo dưỡng trang thiết bị, đồ dùng và các điều kiện phục vụ hoạt động của lớp, cơ sở giáo dục. Nhà trường cũng cần tạo những kênh thông tin rõ ràng để phụ huynh biết đâu là khoản thuộc trách nhiệm của nhà trường, đâu là hoạt động có thể tự nguyện hỗ trợ; đồng thời không “chuyền bóng” sang Ban đại diện cha mẹ học sinh để thực hiện những phần việc thuộc về quản lý, tài chính hay chuyên môn của nhà trường.

Điều cần được bảo vệ cuối cùng là quyền của một phụ huynh được nói “không” với một khoản đóng góp mà họ không thể hoặc không muốn tham gia, trong khi con họ vẫn được đối xử bình đẳng và không đứng ngoài những sinh hoạt chung của lớp. Khi một phụ huynh có thể nói “không” mà không phải lo con mình trở thành người khác biệt, khi ấy hai chữ “tự nguyện” mới thực sự có ý nghĩa.