Số hóa giao dịch mua bán: Cơ hội lớn, rủi ro pháp lý mới
Ngày 19/8, Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TPHCM và Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam phối hợp tổ chức Hội nghị “Chuyển đổi số trong giao dịch mua bán hàng hoá: từ từng phần đến toàn diện”.
Hội nghị quy tụ nhiều chuyên gia, luật sư, luật gia uy tín trong lĩnh vực, cùng hơn 200 đại biểu doanh nghiệp (DN), đại diện cơ quan quản lý nhà nước.
Nhận diện rủi ro trong giao dịch thương mại
Phát biểu khai mạc Hội nghị, bà Hồ Thị Quyên, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TPHCM nhận định, năm 2026 đánh dấu bước ngoặt quan trọng của thương mại số khi chuyển từ “số hóa quy trình” sang xây dựng hệ sinh thái thương mại thông minh, kết nối toàn diện.
Xu hướng này mở ra cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh, tối ưu chi phí và tiếp cận khách hàng cho DN, đặc biệt là các DN nhỏ và vừa. Tuy nhiên, để giao dịch thương mại trên môi trường số hiệu quả, DN phải kiểm soát và giải quyết được các vấn đề liên quan đến hạ tầng, năng lực công nghệ, nguồn nhân lực đến các rủi ro về gian lận, bảo vệ dữ liệu và an ninh mạng.
"Việc tăng cường trao đổi giữa các chuyên gia và cộng đồng DN sẽ góp phần nhận diện những vấn đề phát sinh trong thực tế, củng cố niềm tin của DN và hỗ trợ quá trình giao dịch mua bán hàng hóa trên môi trường số được thuận lợi, an toàn", bà Quyên nhấn mạnh.
Phát biểu đề dẫn tại hội nghị, PGS.TS Nguyễn Xuân Minh, Phó Giám đốc Thường trực Trường Đại học Ngoại thương tại TPHCM, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) nhận định, trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, chuyển đổi số đang từng bước thay đổi cách thức DN tìm kiếm đối tác, đàm phán, giao kết, thực hiện và giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa.
Giao dịch chuyển dần từ giấy tờ truyền thống sang nền tảng và dữ liệu số, với AI, Smart Contract và Blockchain thúc đẩy tự động hoá, nâng cao hiệu quả quản lý hợp đồng và xác thực giao dịch. Cùng với đó, chứng từ điện tử và các hệ sinh thái số liên thông ngày càng phổ biến, góp phần giảm xử lý thủ công, rút ngắn thời gian, tăng tính minh bạch và khả năng kết nối toàn cầu.
Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp, email, dữ liệu hệ thống và chứng từ điện tử cũng ngày càng được sử dụng để ghi nhận và chứng minh diễn biến giao dịch. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của công nghệ cũng đặt ra những thách thức mới khi khung pháp lý và năng lực quản trị của DN chưa theo kịp tốc độ số hóa.
Theo PGS.TS Nguyễn Xuân Minh, nhiều tranh chấp không bắt nguồn từ công nghệ mà từ việc DN chưa có cơ chế quản trị pháp lý phù hợp, dẫn đến khó khăn trong xác định thẩm quyền, bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu và chứng minh giao dịch khi tranh chấp phát sinh. Vì vậy, DN cần xây dựng quy trình quản trị xuyên suốt ngay từ khi thiết lập giao dịch, bảo đảm công nghệ, quản trị và pháp lý được kết hợp đồng bộ.
Tại hội nghị, Luật sư Châu Việt Bắc, Phó Giám đốc Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam - Chi nhánh TPHCM cho rằng, chuyển đổi số trong giao dịch mua bán hàng hóa nói riêng và các giao dịch nói chung đang trở thành yêu cầu tất yếu. Tuy vậy, việc chuyển đổi số trong bối cảnh hạ tầng công nghệ và chiến lược vận hành chưa đồng bộ giữa các DN dẫn đến quá trình giao dịch phát sinh nhiều rủi ro.
Các rủi ro này không chỉ tồn tại trong quá trình thực hiện hợp đồng, mà còn gây ra những hệ quả phức tạp trong hoạt động giải quyết tranh chấp. Từ thực tiễn giải quyết tại VIAC, ông Bắc đã điểm qua một số loại tranh chấp thương mại điển hình có ứng dụng yếu tố công nghệ, điện tử.
Qua đó, ông Bắc nhấn mạnh, khi giao dịch trên nền tảng số, DN đảm bảo ngay từ khâu đàm phán hợp đồng; đồng thời chủ động kiểm soát, lưu trữ dữ liệu trong suốt quá trình thực hiện để dự liệu sớm các rủi ro và không bị động khi phát sinh tranh chấp.
Giải pháp để giải quyết tranh chấp
Tại phiên thảo luận tại hội nghị, Luật sư Vũ Lê Bằng, Trọng tài viên VIAC cho biết, thương mại điện tử B2B toàn cầu ngày càng mở rộng với doanh thu năm 2024 đạt khoảng 28 nghìn tỷ USD trên 45 nền kinh tế. Tại Việt Nam, chuyển đổi số trong giao dịch cũng được thúc đẩy với mục tiêu đến năm 2030, 100% DN sử dụng nền tảng hợp đồng điện tử.
Những chuyển động này cho thấy số hóa không chỉ thay đổi phương thức giao kết và thực hiện hợp đồng, mà đang từng bước làm thay đổi mô hình giao dịch và đặt ra những yêu cầu mới về hiệu lực pháp lý, xác thực, chứng cứ điện tử và quản trị rủi ro.
Cùng quan điểm này, PGS.TS Nguyễn Xuân Minh, Trọng tài viên VIAC nhận định, giao dịch bán điện tử là hình thức phổ biến trong giai đoạn giao thời giữa truyền thống và số hóa do sự chưa đồng bộ, chưa đủ nguồn lực giữa các DN và một phần là do yêu cầu khác nhau của thị trường đối tác giao dịch.
Sự chưa số hóa tuyệt đối này đang tạo ra sự phức tạp trong hoạt động quản trị giao dịch của DN, trong đó đáng chú ý là ranh giới giữa yếu tố tự động hoá và yếu tố con người. Theo chuyên gia này, tự động hoá quy trình không đồng nghĩa với tự động hoá trách nhiệm; DN vẫn cần xác định rõ chủ thể đứng sau thông điệp và cơ chế phân bổ trách nhiệm khi phát sinh sự cố.
Hiến kế giải pháp, Luật sư Lưu Xuân Vĩnh, Luật sư sáng lập và điều hành Asia Legal, Trọng tài viên VIAC đã trao đổi kinh nghiệm về hình thức điện tử hoá toàn phần với giao dịch. Luật sư Vĩnh nhận định, xu hướng điện tử hoá toàn phần là tất yếu. Do đó, DN cũng cần có sự chuẩn bị từ sớm về hạ tầng và dự liệu được các rủi ro có thể phát sinh.
Luật sư Vĩnh cũng đi sâu vào phân tích nguyên tắc, thành phần, cách thức vận hành và thực tiễn rủi ro của hợp đồng điện tử. Dù không quá khác biệt về thành tố so với hợp đồng thông thường, nhưng các thành tố trong hợp đồng điện tử thường bị soát xét kỹ hơn về hiệu lực, giá trị pháp lý. Không chỉ vậy, việc lưu trữ và vận hành dữ liệu trên không gian số, đôi khi có sự quản lý của bên thứ ba, cũng là một trong những rủi ro mà DN cần chú ý kiểm soát khi bước sang giai đoạn chuyển đổi số toàn diện.
Từ thực tiễn và kinh nghiệm tiếp xúc DN, ông Vũ Xuân Hưng, Trưởng phòng Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - Chi nhánh Khu vực TPHCM nhận định, sự mới mẻ của công nghệ, điện tử đã tạo ra nhiều tình huống gây tranh cãi dẫn đến hệ quả phải phân xử tại tòa án hoặc trọng tài. Chẳng hạn, không thống nhất với nhau được về thời điểm, địa điểm giao kết; không công nhận thẩm quyền người ký, không ăn khớp được với hệ thống nền tảng…
Chuyên gia này chỉ ra, DN không nên nhìn nhận giao dịch điện tử chỉ đơn thuần là đưa giao dịch truyền thống lên môi trường số, mà nó còn đi đôi với việc thiết kế quy trình và ngăn chặn tranh chấp. Ông Hưng lưu ý DN về 4 cột trụ phòng vệ khi bước vào giao dịch trên nền tảng điện tử bao gồm: quy chế, công cụ, lưu trữ và giải pháp tố tụng.
Tại hội nghị, nhiều Trọng tài viên VIAC cũng phân tích về sự khác biệt trong thu thập và đánh giá chứng cứ giữa tranh chấp thông thường với tranh chấp có yếu tố điện tử. Để có đủ chứng cứ cho giai đoạn giải quyết tranh chấp, đặc biệt với chứng cứ điện tử, DN được khuyến nghị cần xây dựng phương án lưu trữ dữ liệu khoa học ngay từ thời điểm bắt đầu thực hiện hợp đồng.
Trong quá trình giải quyết tranh chấp, các chứng cứ điện tử sẽ không đương nhiên được công nhận mà sẽ được xem xét dựa trên các thuộc tính theo quy định pháp luật về giao dịch điện tử và tố tụng tại trọng tài hoặc tòa án. Vì vậy, DN cần chú trọng đến việc chứng cứ, dữ liệu đó được tạo lập, gửi - nhận ra sao. Nếu tài liệu, dữ liệu đáp ứng các điều kiện về giá trị chứng cứ, chúng có thể trở thành căn cứ quan trọng để tòa án, trọng tài đưa ra phán quyết; ngược lại, những tài liệu không đủ giá trị chứng cứ có thể phải được bổ sung, xác minh hoặc giám định thêm.