Sơn mài truyền thống tìm sức sống trong đời sống đương đại

Đưa bản sắc văn hóa vào từng sản phẩm sơn mài

Gắn bó với làng cổ Đường Lâm, nghệ nhân ưu tú (NNƯT) Nguyễn Tấn Phát lựa chọn sơn mài làm con đường gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống. Không chỉ kế thừa kỹ thuật của nghề thủ công lâu đời, ông còn tìm cách kết nối chất liệu sơn mài với những câu chuyện văn hóa, lịch sử và kiến trúc của vùng đất xứ Đoài.

Trong không gian trưng bày “Chạm di sản – sáng tạo cùng sơn mài” diễn ra đến 30/11 tại đình Hà Vĩ (phường Hoàn Kiếm, Hà Nội), những sản phẩm do nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát cùng giám tuyển Nguyễn Thế Sơn giới thiệu cho thấy một hướng tiếp cận mới đối với chất liệu truyền thống. Các tác phẩm không đơn thuần tái hiện những hình thức sơn mài quen thuộc mà được phát triển theo ngôn ngữ thiết kế đương đại, kết hợp giữa sơn mài với gỗ, đá ong và những hình ảnh đặc trưng của kiến trúc làng cổ.

Theo NNƯT Nguyễn Tấn Phát, điểm đáng chú ý trong các sản phẩm trưng bày là việc đưa những hình ảnh quen thuộc của làng cổ vào thiết kế. Từ cổng làng, cổng đình, mái chùa đến chất liệu gỗ cổ, ngói và đá ong, tất cả được chuyển hóa thành ngôn ngữ tạo hình trên sản phẩm sơn mài. Qua đó, người xem không chỉ nhận diện một chất liệu thủ công truyền thống mà còn cảm nhận được câu chuyện văn hóa của vùng đất đã nuôi dưỡng nghề.

Ông Phát cho rằng, linh hồn của mỗi nghề truyền thống chính là văn hóa bản địa. Mỗi vùng miền đều có những đặc trưng riêng, tạo nên bản sắc không thể trộn lẫn. Mẫu mã sản phẩm có thể học hỏi, kế thừa hoặc có những điểm tương đồng, nhưng văn hóa là yếu tố không thể sao chép.

Chính vì vậy, trong sáng tạo sơn mài, ông luôn chú trọng khai thác những giá trị đặc trưng của Đường Lâm, thay vì chỉ tập trung vào hình thức hay kỹ thuật thể hiện. Sự kết hợp giữa chất liệu sơn mài với gỗ và đá ong không chỉ tạo nên nét mới cho sản phẩm mà còn góp phần chuyển tải những câu chuyện về kiến trúc, cảnh quan và đời sống văn hóa làng cổ.

Đáng chú ý, các sản phẩm được định hướng theo thiết kế mới mẻ, hiện đại, có tính ứng dụng và công năng sử dụng. Đây cũng là cách để sơn mài từng bước tiếp cận thị trường đương đại, vượt ra khỏi giới hạn của những sản phẩm trưng bày, thưởng lãm truyền thống.

Khơi dậy đam mê sáng tạo ở người trẻ

Theo NNƯT Nguyễn Tấn Phát, sơn mài Việt Nam có tính hội họa mạnh mẽ, chiều sâu và sự phong phú trong các lớp chất liệu. Đặc biệt, tính ngẫu nhiên trong quá trình sáng tác tạo nên sức hấp dẫn riêng mà không phải loại hình nghệ thuật nào cũng có được.

Sức hấp dẫn của nghề sơn mài cũng là lý do khiến bạn trẻ Phí Thúy Quỳnh (xã Thạch Thất, Hà Nội) lựa chọn theo đuổi con đường làm tranh sơn mài. Ấn tượng trước vẻ đẹp độc đáo, chiều sâu nghệ thuật và giá trị thẩm mỹ truyền thống của dòng tranh này, Quỳnh nhận thấy đây không chỉ là một nghề thủ công mà còn là lĩnh vực sáng tạo có sức cuốn hút riêng.

Theo Quỳnh, điều làm nên giá trị của tranh sơn mài không chỉ nằm ở vẻ đẹp của tác phẩm khi hoàn thiện mà còn ở chính quá trình tạo ra nó. Mỗi sản phẩm đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên trì qua nhiều công đoạn, từ chuẩn bị vật liệu đến thực hiện các kỹ thuật chế tác. Người làm nghề phải dành nhiều thời gian, công sức để hoàn thiện từng chi tiết, đồng thời tích lũy kinh nghiệm trong quá trình thực hành.

Tuy nhiên, con đường theo đuổi nghề sơn mài không dễ dàng. Quỳnh nhận thấy ngày càng ít người trẻ lựa chọn học nghề bởi chi phí nguyên vật liệu đắt đỏ, kỹ thuật chế tác phức tạp và thời gian hoàn thiện một tác phẩm kéo dài. Tùy quy mô, yêu cầu kỹ thuật và mức độ đầu tư, một bức tranh có thể mất từ 8 tháng đến 1-2 năm, thậm chí hàng chục năm mới hoàn thành.

Câu chuyện của bạn trẻ Phí Thúy Quỳnh cho thấy sức hấp dẫn của nghề truyền thống vẫn có khả năng khơi dậy niềm yêu thích ở thế hệ trẻ. Tuy nhiên, để sự quan tâm ấy chuyển thành lựa chọn nghề nghiệp lâu dài, bên cạnh đam mê cá nhân, người trẻ cần có điều kiện tiếp cận kỹ thuật, nguyên vật liệu, môi trường thực hành và cơ hội phát triển sản phẩm.

Trong bối cảnh các sản phẩm công nghiệp ngày càng phổ biến, việc gìn giữ nghề sơn mài vì thế không thể chỉ dừng lại ở bảo tồn kỹ thuật truyền thống. Theo NNƯT Nguyễn Tấn Phát, điều quan trọng là phải giữ được bản chất của nghề, đồng thời tìm cách đưa sản phẩm vào đời sống hiện đại thông qua những thiết kế phù hợp với nhu cầu sử dụng và thị hiếu của công chúng.

“Giữ gìn bản chất là điều đương nhiên và cần thể hiện theo cách truyền thống để giữ linh hồn. Tuy nhiên, chỉ giữ thôi là chưa đủ, cần đưa sản phẩm vào đời sống đương đại thông qua những thiết kế phù hợp với sinh hoạt hiện đại, luôn đổi mới để thu hút người xem và người dùng. Đây là vai trò rất lớn đặt lên vai các nghệ sĩ, nghệ nhân”, nghệ nhân Tấn Phát chia sẻ.

Từ câu chuyện của những nghệ nhân lâu năm đến lựa chọn của người trẻ, có thể thấy tương lai của nghề sơn mài không chỉ phụ thuộc vào việc lưu giữ những kỹ thuật đã được trao truyền mà còn nằm ở khả năng thích ứng với đời sống mới. Khi bản sắc văn hóa địa phương được chuyển hóa thành ngôn ngữ sáng tạo, khi sản phẩm truyền thống đáp ứng nhu cầu sử dụng hiện đại và người trẻ tìm thấy cơ hội phát triển trong nghề, di sản sẽ có thêm điều kiện để tiếp tục được trao truyền.