Tạo lực để cạnh tranh
Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, nền kinh tế Việt Nam đã và đang bước sang một giai đoạn phát triển mới: Giai đoạn phát triển trong hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng với một đẳng cấp cao. "Do đó, đòi hỏi bản thân chúng ta sẽ phải có những thay đổi rất căn bản về tư duy phát triển trong giai đoạn này".
PGS.TS Trần Đình Thiên.
Nền kinh tế Việt Nam trong 30 năm đổi mới (từ 1986 đến nay) đã có những bước tiến đáng ghi nhận. Thế giới đánh giá cao những thành quả, nỗ lực trong phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam, trong đó phải kể đến nỗ lực về xóa đói giảm nghèo, sự cải thiện về chất lượng, mức thu nhập - từ thu nhập thấp, Việt Nam vươn lên thu nhập trung bình, và ngoạn mục nhất là sự bứt phá của tăng trưởng kinh tế. Cho đến thời điểm này đã đạt mức tăng trưởng 6,5%/năm… Tuy nhiên, bên cạnh những thành quả đạt được, nền kinh tế đã và đang bộc lộ những dấu hiệu của sự “lạc điệu”, khi chúng ta bước ra sân chơi toàn cầu hóa. Làm sao để có thể tránh được nguy cơ này? PGS.TS Trần Đình Thiên - Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam đã có những trao đổi với Đại Đoàn Kết.
PV: Nhìn lại bức tranh nền kinh tế Việt Nam trong 30 năm đổi mới, ông có thể nêu lên những đánh giá chung?
PGS.TS Trần Đình Thiên: Nếu nhìn bao quát bức tranh kinh tế của ta trong 30 năm qua, có thể đưa ra 3 cách so sánh: So sánh chính chúng ta với chúng ta, so sánh chúng ta với thế giới, và so những cái gì nền kinh tế đã có được với những điều dự báo trong tương lai. Ở vế thứ nhất, so ta với ta, dễ gây ra cái nhìn lạc quan rằng, chúng ta đã đi lên nhanh, ghê lắm, rực rỡ lắm.
Song, thực lòng mà nói, chúng ta cần phải thẳng thắn đặt câu hỏi: Liệu sự đi lên đó của chúng ta đã thoát khỏi những cái cũ chưa, thoát khỏi cảnh “con trâu đi trước cái cày đi sau” chưa, chúng ta đã có nền tảng cho công nghiệp hóa để bay lên chưa? Môi trường kinh doanh tiến lên hay đi xuống… Nói như vậy để nhìn lại rằng, chúng ta không thể chỉ thấy bức tranh kinh tế 30 năm đổi mới toàn màu hồng, mà phải nhìn ra thừa nhận những điểm yếu.
Ở vế thứ hai, so chúng ta với thế giới, có thể thấy, dường như Việt Nam chưa thoát khỏi việc phát triển thấp của chính mình. Phải thừa nhận rằng: Ta so với thế giới, sự tụt hậu bộc lộ khá rõ. Điều này thể hiện ở hai khía cạnh, một là đẳng cấp về công nghệ.
Chúng ta vẫn chủ yếu gia công lắp ráp là chính, khai thác tài nguyên là chính, rất lạc hậu so với thế giới. Và rõ ràng, chúng ta có tiến nhưng vẫn tiến trong một khuôn khổ.
Ở khía cạnh thứ hai, về mặt thể chế, chúng ta chuyển sang nền kinh tế thị trường nhưng những yếu tố cũ vẫn giằng níu ghê gớm. Ví dụ, cơ chế xin - cho vẫn còn, phân bổ nguồn lực theo kiểu cũ, như phân bổ nguồn lực đất đai, lao động, tiền lương và ngay cả câu chuyện giá cả các mặt hàng thiếu yếu… vẫn chưa theo chuyển động thị trường. Rồi đến khâu quản trị quốc gia, chuẩn mực trong quản trị DN còn lâu chúng ta mới đạt được đến những tiêu chuẩn của thế giới.
Tuy nhiên, so với nhiều nước, chúng ta có những bước tiến đáng tự hào. Thế giới đánh giá cao VN ở những thành tích xóa đói giảm nghèo, tăng trưởng kinh tế ổn định, triển vọng bùng nổ kinh tế Việt Nam cũng được đánh giá rất cao… Ta cũng phải nhận diện, rằng ta so với thế giới có những bước tiến vượt bậc cần phải phát huy. Song vẫn cần phải thẳng thắn, nếu ta chỉ tiến trong mô hình cũ, khuôn khổ cũ, cơ chế cũ thì nó sẽ không giải quyết được vấn đề chất lượng căn bản.
Nhìn nhận về sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam trong 30 năm qua, có ý kiến cho rằng, phát triển kinh tế đang có sự “lạc điệu”, điều đó được minh chứng ở một số biểu hiện yếu kém của nền kinh tế. Chúng ta phải cải thiện điều đó như thế nào, thưa ông?
- Thực tế, trong nhiều cuộc hội thảo khi nói đến câu chuyện phát triển kinh tế Việt Nam, hai chữ “lạc điệu” đã được nhiều chuyên gia nhắc đến. Chúng ta đã nhìn thấy những bước chuyển biến lớn của nền kinh tế trong 30 năm qua, với những thành tích về xuất khẩu, về tăng trưởng kinh tế…
Song, vẫn cần phải thừa nhận, Việt Nam cần phải có sự thay đổi rất căn bản, hay như nhiều người nói là nền kinh tế Việt Nam phải có sự thay đổi lần thứ hai. Mà ở đó, là sự thay đổi về cấu trúc thể chế kinh tế, thay đổi mô hình tăng trưởng…
Ở đây, chúng ta cần phải hiểu thay đổi mô hình tăng trưởng không phải chỉ thay đổi những yếu tố định lượng mà phải dựa trên nền tảng cấu trúc lại, tái cơ cấu nền kinh tế một cách căn bản.
Hay nói khác đi, nền kinh tế Việt Nam đã và đang bước sang một giai đoạn phát triển mới: Giai đoạn phát triển trong hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng với một đẳng cấp cao, bao gồm những Hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới nên đòi hỏi sự cạnh tranh vô cùng khốc liệt. Do đó, đòi hỏi bản thân chúng ta sẽ phải có những thay đổi rất căn bản về tư duy phát triển trong giai đoạn này.
Có ý kiến cho rằng, hội nhập kinh tế quốc tế, Việt Nam đã và đang bước vào WTO hay TPP cũng như các FTA khác song dường như, chúng ta mới chỉ tham gia về mặt ý chí, còn chưa thực sự hành động. Ý kiến của ông thì sao?
Không hẳn là như vậy! Cá nhân tôi nhận thấy, thời gian qua, chuẩn bị cho hội nhập, chúng ta đã có những chuyển biến tích cực, ví dụ cách nhìn về cải cách DN nhà nước rất mạnh, quản trị tài chính vĩ mô cũng thay đổi nhiều… Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại một số vấn đề như tính hiện đại của kinh tế thị trường theo chuẩn mực thế giới: Thị trường đó phải theo xu hướng của sân chơi toàn cầu hóa. Khi bước vào sân chơi mới, việc phân bổ nguồn lực nên để thị trường lo là chính.
Nói chung, nền kinh tế Việt Nam vẫn còn khá nhiều “trói buộc” và chúng ta cần phải “cởi” những trói buộc đó một cách từ từ. Tôi nghĩ, với những cách tiếp cận mới, Việt Nam sẽ có những bước tiến rõ rệt trong thời gian tới đây.
Khu vực kinh tế tư nhân đã và dang có những đóng góp không nhỏ cho sự phát triển chung của đất nước. Song nhiều ý kiến cho rằng, khu vực kinh tế này vẫn còn rất mong manh. Ông có thể nêu quan điểm của ông về vai trò của khu vực kinh tế tư nhân hiện nay và làm sao để nâng sức cạnh tranh của khu vực kinh tế này để có thể ứng phó được với hội nhập tới đây?
Phải thừa nhận, khu vực kinh tế tư nhân gần đây có bước chuyển biến rất rõ rệt. Khu vực kinh tế này thực sự là động lực quan trọng của nền kinh tế hay nói cách khác, là lực lượng trụ cột của tăng trưởng kinh tế. Mới đây, có đại biểu Quốc hội đề xuất, nên xây dựng cơ chế pháp luật để tạo điều kiện cho phát triển kinh tế tư nhân.
Tôi cho rằng, nếu xác định tư nhân là trụ cột thì nên bớt cái gọi là “ưu tiên, ưu đãi”. Tất nhiên ở một khía cạnh nào đó, trong một chừng mực nào đó vẫn cần phải hỗ trợ cho khu vực kinh tế này. Song, về mặt cấu trúc, quan trọng nhất đối với DN tư nhân là phải có sự hình thành, phát triển những tập đoàn kinh tế lớn.
Khi đó, chính những tập đoàn kinh tế đó sẽ dẫn dắt sự phát triển của khu vực DN vừa và nhỏ. Với quy mô vốn, sức vóc hiện nay, khu vực DN vừa và nhỏ của Việt Nam còn rất yếu, sẽ khó có thể cạnh tranh với các nền kinh tế phát triển khác, đặc biệt là ở thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế ngày một mạnh mẽ.
Do vậy, rất cần phải có những tập đoàn kinh tế tư nhân mạnh đủ sức, đủ lực cạnh tranh để có thể làm trụ cho toàn bộ cộng đồng DN phát triển theo chuỗi, theo mạch. Khi đó, mới thực sự có thể coi kinh tế tư nhân là trụ cột của nền kinh tế. Và khi cái “trụ cột” đó mạnh, chắc thì nền kinh tế mới có thể phát triển một cách vững bền.
Trân trọng cảm ơn ông!
