Tàu cổ Hội An vẫn chờ khai quật
Mới đây, trong một lần tản bộ trên bãi biển Tân Thành, phường Hội An Tây (TP Đà Nẵng), ông Lê Quốc Việt - Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch TP Đà Nẵng, cùng một số người dân bất ngờ nhận ra phần khung sườn của một con tàu gỗ cổ lộ rõ trên mặt cát. Những bức ảnh ông chia sẻ sau đó cho thấy nhiều cấu kiện gỗ đã phủ kín một lớp rêu xanh sau thời gian dài nằm giữa môi trường nước mặn và sóng biển.
Theo ông Việt, vị trí con tàu không thay đổi, nhưng phần thân lộ thiên đã ít nhiều chịu tác động của thời tiết và điều kiện tự nhiên. Nhiều người dừng chân quan sát khi biết đây chính là con tàu cổ từng thu hút sự quan tâm của giới khảo cổ và công chúng.
Thực ra, con tàu này được người dân phát hiện lần đầu vào ngày 26/12/2023, khi phần thân tàu dần lộ ra dưới lớp cát ven biển. Sau đó, cát tiếp tục phủ kín di vật. Đến ngày 8/11/2025, mưa lũ và sóng lớn gây sạt lở bờ biển đã làm phần thân tàu xuất lộ trở lại.
Các cuộc khảo sát chuyên sâu trong năm 2024 của Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An, phối hợp với Bảo tàng Quảng Nam (nay là Bảo tàng Đà Nẵng) và các đơn vị liên quan cho thấy đây là con tàu có kích thước lớn, mang nhiều đặc trưng của kỹ thuật đóng tàu truyền thống Đông Nam Á như sống mũi, nhiều lớp ván be, sử dụng gỗ bằng lăng làm giang và gỗ kiền kiền làm ván be. Bên cạnh đó, con tàu cũng có nhiều đặc điểm của tàu thuyền truyền thống Trung Quốc, như vách ngang chia thành nhiều khoang, sử dụng đinh sắt, kỹ thuật đóng đinh xiên ở rìa ván và các cấu kiện bằng gỗ thông.
Dựa trên cấu trúc, kỹ thuật đóng tàu và vật liệu, các chuyên gia nhận định con tàu nhiều khả năng có niên đại từ cuối thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI. Điều đáng chú ý là di vật được phát hiện trong tình trạng còn tương đối nguyên vẹn, được đánh giá là một phát hiện khảo cổ có giá trị lớn, có thể bổ sung thêm những tư liệu quan trọng về lịch sử giao thương hàng hải và vai trò của thương cảng Hội An trong mạng lưới giao lưu quốc tế nhiều thế kỷ trước.
Giá trị ấy cũng khiến nhiều người băn khoăn khi hơn hai năm kể từ ngày phát hiện, con tàu vẫn nằm trên bãi biển, chưa thể được khai quật và đưa vào nghiên cứu, bảo quản.
Tại cuộc họp báo về tình hình kinh tế - xã hội của TP Đà Nẵng mới đây, bà Nguyễn Thu Phương - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP Đà Nẵng, cho biết việc khai quật chưa thể triển khai ngay do phải thực hiện đầy đủ các quy trình, thủ tục theo Luật Di sản văn hóa có hiệu lực từ ngày 1/7/2025. Bên cạnh đó, quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy sau điều chỉnh địa giới hành chính cũng ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện.
Theo bà Phương, đây là dự án có tính chất kỹ thuật rất phức tạp. Con tàu có quy mô lớn, được cấu tạo bằng gỗ liên kết với đinh sắt, nằm trong môi trường nhiễm mặn nhiều năm và chịu tác động trực tiếp của sóng biển, thời tiết. Toàn bộ quá trình từ khai quật, bảo quản đến phát huy giá trị di sản đều đòi hỏi kinh phí lớn, quy trình đầu tư chặt chẽ và đơn vị tư vấn có năng lực chuyên môn phù hợp.
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP Đà Nẵng đã báo cáo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch để xin ý kiến chuyên môn về phương án khai quật khẩn cấp. Đồng thời, đơn vị đang phối hợp với chính quyền địa phương tiếp tục bảo vệ hiện trường, triển khai các biện pháp bảo quản tạm thời đối với phần di vật đã phát lộ và hoàn thiện hồ sơ trình UBND thành phố phê duyệt phương án khai quật trong thời gian sớm nhất.
Trong khi đó, Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An cho biết hồ sơ phục vụ việc khai quật vẫn đang được xúc tiến. Do đây là một di sản khảo cổ, phương án khai quật phải lấy ý kiến của nhiều sở, ngành và tham vấn các đơn vị chuyên môn; phương án tài chính cũng đang được các cơ quan chức năng xem xét trước khi triển khai.
Mỗi đợt sóng lại làm hiện rõ thêm những mảng gỗ đã nằm yên dưới lớp cát hàng trăm năm. Lớp rêu xanh phủ kín nhiều cấu kiện không chỉ là dấu vết của thời gian, mà còn nhắc rằng con tàu vẫn đang từng ngày chịu tác động của nắng, gió và nước mặn. Không phải lúc nào thiên nhiên cũng kiên nhẫn gìn giữ những gì lịch sử để lại. Gần 3 năm kể từ ngày được phát hiện, con tàu cổ vẫn nằm trên bãi biển trong khi các thủ tục khai quật còn phải… chờ đợi. Sự thận trọng là cần thiết với một di sản khảo cổ có giá trị, nhưng bảo tồn cũng luôn là cuộc chạy đua với thời gian. Với một phát hiện được các nhà khoa học đánh giá có giá trị lớn đối với nghiên cứu lịch sử giao thương hàng hải, lại ở vị trí không quá khó khăn, việc sớm đưa di vật vào điều kiện bảo quản an toàn là điều không chỉ giới chuyên môn mà cả công chúng đều mong đợi.