Thách thức nợ công toàn cầu

Nợ "phình to", rủi ro tài khóa

Số liệu của Viện Tài chính Quốc tế (IIF) cho thấy, tổng nợ toàn cầu đạt 345,7 nghìn tỷ USD vào cuối quý III/2025, tương đương 310% GDP thế giới, tăng thêm 26,4 nghìn tỷ USD chỉ trong 9 tháng đầu năm. Đà tăng này không chỉ đến từ các nền kinh tế dễ tổn thương: các nước phát triển là động lực chính với dư nợ 230,6 nghìn tỷ USD, trong khi thị trường mới nổi cũng vượt 115 nghìn tỷ USD; Trung Quốc và Mỹ dẫn đầu mức tăng nợ, tiếp đến là Pháp, Italy và Brazil. Cùng lúc, áp lực tái cấp vốn gia tăng khi năm 2026, các nền kinh tế phát triển phải tái cấp vốn hơn 16 nghìn tỷ USD và thị trường mới nổi gần 8 nghìn tỷ USD nợ đáo hạn, chỉ một cú sốc tài chính cũng có thể đẩy chi phí vay tăng mạnh và kích hoạt vòng xoáy nợ mới.

Theo Báo cáo Nợ quốc tế của Ngân hàng Thế giới (WB), giai đoạn 2022-2024, chênh lệch giữa chi phí trả nợ và nguồn tài trợ mới của các nước đang phát triển lên tới 741 tỷ USD, cao nhất trong hơn 50 năm; riêng năm 2024, chi phí trả lãi đạt kỷ lục 415,4 tỷ USD. Trong khi đó, cho vay song phương ròng giảm 76%, xuống còn 4,5 tỷ USD, buộc nhiều nước phải tìm đến nguồn vốn tư nhân đắt đỏ hơn. Trước thực trạng này, Nhà Kinh tế trưởng WB Indermit Gill cảnh báo: “Các nước đang phát triển chưa thoát khỏi hiểm nguy”, nhấn mạnh rằng quá trình tích tụ nợ vẫn tiếp diễn với rủi ro ngày càng lớn.

Ở Trung và Đông Âu, hãng xếp hạng tín nhiệm Fitch dự báo tài khóa năm 2026 suy yếu dù tăng trưởng có thể nhích lên, do nợ gia tăng và phân cực chính trị. Ủy ban châu Âu ước tính Ba Lan và Romania sẽ duy trì thâm hụt trên 6% GDP, cao gấp đôi ngưỡng 3% của EU, trong bối cảnh chi tiêu quốc phòng và chính sách xã hội tăng mạnh.

Tại châu Phi, Gabon là ví dụ điển hình cho áp lực nợ đè nặng lên điều hành kinh tế. Fitch dự báo nợ chính phủ/GDP của nước này tăng nhanh từ 72,9% năm 2024 lên 80,4% năm 2025, 85,5% năm 2026 và 86,7% năm 2027, buộc chính phủ phải tính đến các biện pháp tăng thu, như áp dụng thuế nhà ở mới, để cải thiện nguồn lực cho dịch vụ công và hạ tầng.

Ở Trung Đông, ngay cả nền kinh tế lớn và giàu tài nguyên như Saudi Arabia cũng ngày càng phụ thuộc vào thị trường nợ. Kế hoạch vay năm 2026 đặt nhu cầu tài trợ khoảng 57,86 tỷ USD, bao gồm thâm hụt ngân sách khoảng 44 tỷ USD và 13,87 tỷ USD nợ gốc đến hạn cần tái cấp vốn.

Tại Mỹ Latinh, Colombia đối mặt rủi ro suy giảm niềm tin thị trường khi các tổ chức tài chính lớn cảnh báo về các giao dịch trái phiếu chính phủ ngoài thị trường. Việc bán trực tiếp 23 nghìn tỷ peso trái phiếu TES (khoảng 5,94 tỷ USD) cho nhà đầu tư nước ngoài có thể làm méo mó giá tham chiếu và ảnh hưởng tới tính minh bạch của thị trường nợ.

Trong khi đó, tại châu Á, đầu tháng 1/2026, đồng rupee của Ấn Độ trượt qua mốc 90/USD và chốt tuần quanh 90,1950, làm gia tăng lo ngại về nhu cầu USD và áp lực tài chính trong nước.

Ổn định trước mắt, cải tổ lâu dài

Theo khuyến nghị của WB và thực tiễn tại nhiều quốc gia, ưu tiên hiện nay là tận dụng giai đoạn điều kiện tài chính tạm thời bớt căng thẳng để sắp xếp lại ngân sách trong nước, thay vì vội vàng quay lại thị trường nợ quốc tế khi chi phí vay còn cao. Trọng tâm là cơ cấu lại chi tiêu thường xuyên, cắt giảm trợ cấp kém hiệu quả và nâng cao chất lượng đầu tư công, nhằm từng bước khôi phục kỷ luật tài khóa.

Song song đó, quản trị nợ công minh bạch và chủ động được xem là yếu tố then chốt để giữ niềm tin thị trường. Thực tế tại Colombia cho thấy, chỉ cần nghi ngại về chuẩn mực phát hành hay tính minh bạch cũng đủ khiến lợi suất tăng và chi phí vốn leo thang. Vì vậy, nhiều quốc gia đang siết chặt minh bạch phát hành nợ, chuẩn hóa đấu thầu và tuân thủ nghiêm các quy tắc tài khóa.

Với các thị trường mới nổi, việc tăng sức chống chịu trước rủi ro tỷ giá và tái cấp vốn đặc biệt quan trọng, khi biến động tiền tệ có thể nhanh chóng làm phình to gánh nặng nợ, như trường hợp Ấn Độ khi đồng rupee suy yếu kéo theo áp lực lợi suất và chi phí vay tăng. Bên cạnh đó, mở rộng cơ sở thu ngân sách thông qua cải cách thuế và chống thất thu cũng được nhiều quốc gia coi là giải pháp then chốt để giảm phụ thuộc vào vay nợ. Ở nhóm quốc gia thu nhập thấp, kinh nghiệm từ Ethiopia cho thấy tái cấu trúc nợ sớm, gắn với đánh giá bền vững nợ và phối hợp chủ nợ theo Khuôn khổ chung của Nhóm 20 nền kinh tế lớn (G20), là cách hiệu quả để tránh bất định kéo dài.

Nhận định về bức tranh này, Phó Tổng giám đốc Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Gita Gopinath cảnh báo rằng, “nhiều quốc gia đang bước vào giai đoạn dễ tổn thương hơn trước các cú sốc tài chính”, nhấn mạnh việc trì hoãn cải cách tài khóa và quản lý nợ sẽ khiến chi phí điều chỉnh trong tương lai trở nên đắt đỏ hơn.

Xét trên toàn cầu, rủi ro lớn nhất là nợ tăng trong khi tăng trưởng trung hạn yếu, khiến nợ/GDP khó giảm và chi phí trả lãi bào mòn ngân sách. Trước mắt, các quốc gia phải ưu tiên quản trị rủi ro tái cấp vốn và chi phí vay; về dài hạn, chỉ kỷ luật tài khóa minh bạch đi cùng cải cách nâng cao năng suất mới giúp mở rộng dư địa tăng trưởng và thoát khỏi vòng xoáy nợ công.