Thanh Hóa: “Giải cứu” bia cổ

Bia cổ chưa được bảo vệ

2 tấm bia cổ nói trên thuộc quần thể di tích lịch sử, văn hóa và nghệ thuật kiến trúc điêu khắc đá Lê Thì Hải, được xếp hạng di tích cấp tỉnh từ năm 1993 theo quyết định số 161-VHQĐ. Cả 2 tấm bia đều được dựng vào năm Vĩnh Thịnh thứ 6 (1710) thời Lê Trung Hưng, đã được ghi chép, phiên dịch trong “Tuyển tập Văn bia Thanh Hóa” (tập 3, NXB Thanh Hóa, 2016). Đây không chỉ là tư liệu lịch sử quý giá mà còn là những tác phẩm nghệ thuật tiêu biểu, thể hiện trình độ chạm khắc và thư pháp đỉnh cao của một giai đoạn lịch sử.

Tấm bia thứ nhất có tên “Vạn thế phụng tự bia ký”. Bia được làm bằng 6 phiến đá ghép lại với nhau tạo nên một tấm bia lớn dài 500cm, rộng 290cm, dày 20cm dựng trên một bệ đá nguyên khối cao 50cm dày 50cm, dài 510cm do Thám hoa Vũ Thạch soạn, trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo và Bảng nhãn Phạm Xuân Trạch nhuận sắc. Nội dung bia ghi chép việc phụng thờ tổ tiên, quy định nghi lễ, phân công trách nhiệm cho 33 xã, thôn trong vùng. Các mặt còn lại của bia tiếp tục ghi rõ việc ban ruộng, cấp tiền, phân công canh tác và tổ chức các ngày lễ giỗ, Tết, thể hiện một hệ thống quản lý xã hội và tín ngưỡng chặt chẽ, có tầm ảnh hưởng rộng lớn.

Tấm bia thứ hai có tên “Lê Tướng công sự nghiệp huân sanh bi ký”, ghi lại công lao, sự nghiệp của Lê Thì Hải (tự Phúc Toàn) do Thám hoa Vũ Thạch soạn, trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo nhuận sắc.

Hiện nay cả hai tấm bia này đều đang nằm trong khuôn viên nhà người dân nên chưa được bảo vệ, chăm sóc chu đáo.

Nhìn vào nội dung và hình thức, đây là những văn bia có giá trị lớn về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và cả tư liệu nghiên cứu về xã hội, kinh tế, tín ngưỡng thời Lê Trung Hưng. Thế nhưng, thay vì được bảo tồn, tôn vinh, hai tấm bia cổ lại đang bị đối xử như những vật dụng bình thường. Có thể thấy, với hiện trạng trên, nếu không có biện pháp bảo vệ kịp thời, những hoa văn chạm khắc, dòng chữ Hán cổ trên bia sẽ dần bị bào mòn, thậm chí mất đi, kéo theo sự mất mát không thể phục hồi về mặt lịch sử.

Anh Dương Bá Hùng - hộ dân đang dùng tấm bia lớn như một phần cho bờ tường rào của gia đình cho biết: Gia đình tôi đã sống trên mảnh đất này nhiều đời nay. Mặc dù có xây bờ tường rào tiếp giáp vào tấm bia nhưng chúng tôi vẫn ý thức được giá trị lịch sử, văn hóa của tấm bia nên vẫn bảo vệ và giữ gìn.

“Đã rất nhiều lần chúng tôi đề nghị với chính quyền địa phương có thể bố trí cho gia đình mảnh đất khác, hỗ trợ xây nhà, gia đình tôi sẵn sàng chuyển đi, nhường đất lại để nhà nước tu bổ, tôn tạo, bảo vệ khu di tích" - anh Hùng nói.

Trao đổi với phóng viên, ông Lê Mạnh Hùng - Phó Chủ tịch UBND xã Thọ Phú cho biết: Năm 2008 và 2009, sau nhiều lần cấp xã đề nghị, huyện Triệu Sơn (cũ) và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa đã trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đồng ý cho địa phương được làm Nhà bia để che mưa, che nắng cho hai tấm bia ở di tích Lê Thì Hải và bia ở di tích Lê Thì Hiến nhưng do vướng mắc về quy hoạch, về đất đai và kinh phí nên khu nhà bia không thể thi công được. Trong khi đó, quỹ đất của địa phương chưa thể bố trí được nguồn đất tái định cư cho gia đình anh Dương Bá Hùng. Đây là nguyên nhân chính khiến chính quyền xã lúng túng trong việc quản lý, bảo vệ di tích.

Khẩn trương trùng tu, bảo vệ di tích

Trước thực trạng trên, đầu tháng 4/2026, UBND tỉnh Thanh Hóa đã có văn bản chỉ đạo các sở, ngành và địa phương liên quan khẩn trương rà soát, xác định rõ ranh giới khu vực bảo vệ di tích; đối chiếu hồ sơ địa chính qua các thời kỳ để làm rõ những bất cập, sai lệch. Đồng thời, các cơ quan chức năng được yêu cầu kiểm tra hiện trạng, đánh giá mức độ xâm hại, xác định các hành vi vi phạm theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa.

UBND xã Thọ Phú cũng được giao nhiệm vụ yêu cầu hộ gia đình liên quan, chấm dứt việc sử dụng hiện vật di tích không đúng quy định, thực hiện các biện pháp bảo vệ nguyên trạng, tránh việc tiếp tục bị xâm hại. Thực hiện chỉ đạo của tỉnh, chính quyền địa phương đã triển khai nhiều biện pháp cụ thể, như: Cải tạo khuôn viên, vệ sinh bề mặt bia, tháo dỡ các công trình không phù hợp, phát quang cây cối, tạo không gian thông thoáng cho khu di tích.

Theo quan sát của phóng viên, sau những chỉ đạo quyết liệt từ UBND tỉnh Thanh Hóa, đến nay, phần tường rào gắn liền với thân bia đã được tháo dỡ, khu vực xung quanh được chỉnh trang sạch sẽ, bước đầu trả lại sự tôn nghiêm cho di tích. Đáng chú ý, người dân địa phương cũng đồng thuận cao với chủ trương bảo tồn.

Trao đổi với báo chí, ông Lê Mạnh Hùng - Phó Chủ tịch UBND xã Thọ Phú cho biết: Trong quá trình cải tạo, chúng tôi đảm bảo giữ gìn nguyên trạng giá trị của di tích, không làm ảnh hưởng đến các yếu tố gốc. Sau khi hệ thống tường bao quanh khô ráo, xã sẽ cho trồng hoa, cây cảnh để làm đẹp cảnh quan, đồng thời tăng cường tuyên truyền về ý nghĩa lịch sử của di tích để nhân dân nâng cao ý thức bảo vệ di tích.