Tháo gỡ tồn tại lịch sử phải gắn với giải quyết quyền lợi chính đáng của người dân nhưng không hợp pháp hóa sai phạm

Chính quyền địa phương phải chịu trách nhiệm về mức độ hài lòng của người dân sau khi tái định cư

Liên quan đến định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024, phát biểu tại Tổ 5 (gồm các Đoàn: Hưng Yên, Gia Lai), đại biểu Quốc hội Đoàn Thị Thanh Mai (Đoàn Hưng Yên) cho rằng, định hướng sửa đổi Luật đất đai lần này đề xuất, không quy định cứng việc bồi thường thu hồi đất chỉ thực hiện sau khi đã phê duyệt phương án bồi thường hỗ trợ tái định cư và hoàn thành bố trí tái định cư và giao Chính phủ quy định cụ thể chi tiết về vấn đề này.

Đây là một định hướng nhằm giao sự linh hoạt cho Chính phủ để thực hiện thúc đẩy các dự án quan trọng quốc gia, khẩn cấp.

Tuy nhiên, theo bà Mai, định hướng này cần phải hết sức thận trọng bởi nếu bỏ hoàn toàn nguyên tắc bồi thường trước thu hồi sau mà không có cơ chế bảo đảm thay thế thì người dân sẽ rơi vào thế bị động, thậm chí bị cưỡng chế khi chưa có phương án tái định cư.

Từ đó bà Mai đề nghị, dự thảo Luật cần phải quy định rõ các trường hợp ngoại lệ, ví như các dự án quan trọng quốc gia, khẩn cấp, các dự án có tỉ lệ đồng thuận cao. Đồng thời, bắt buộc phải có phương án bồi thường hỗ trợ tái định cư được phê duyệt và công khai trước khi ra quyết định thu hồi, kèm theo cơ chế giám sát của Mặt trận Tổ quốc; chính quyền cấp xã đối với việc thực hiện cam kết tái định cư. Đây là vấn đề bảo đảm ổn định xã hội và đảm bảo cho quyền và lợi ích của người dân.

Về nội dung bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ, định hướng của sửa đổi luật lần này là ưu tiên cho người có đất bị thu hồi được bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ. Đây là một chủ trương đúng đắn có thể giúp ổn định đời sống của người dân ở tại vùng bị thu hồi đất.

Tuy nhiên thực tiễn cho thấy, nhiều dự án không đủ quỹ đất hoặc nhà ở tại chỗ để bố trí tái định cư, dẫn đến phải bố trí ở nơi khác xa vùng dân cư cũ, gây khó khăn về sinh kế. Vì vậy, bà Mai đề nghị, Ban soạn thảo nghiên cứu bổ sung cơ chế, trường hợp không thể bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ thì phải có phương án sinh kế kết hợp việc làm và kết nối hạ tầng thiết yếu như: trường học, y tế, giao thông tại nơi tái định cư. Đồng thời, giao chính quyền địa phương chịu trách nhiệm giải trình về mức độ hài lòng của người dân sau khi tái định cư.

Về cấp giấy chứng nhận và xử lý tồn tại lịch sử, bà Mai cho rằng, định hướng giải quyết các trường hợp cấp giấy chứng nhận có vi phạm thủ tục trước ngày 1/7/2024 theo hướng xem xét công nhận cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nếu đã sử dụng ổn định không tranh chấp, phù hợp quy hoạch sẽ được cấp giấy chứng nhận là một định hướng rất nhân văn và phù hợp với thực tiễn hiện nay. Tuy nhiên, cần tránh tạo ra hiệu ứng ngược là nếu vi phạm trước đây được công nhận dễ dàng sẽ lại tạo tiền lệ cho các vi phạm mới.

Từ đó bà Mai đề nghị, Ban soạn thảo phân loại rõ để có hướng xử lý phù hợp với những trường hợp vi phạm. Theo đó, vi phạm do lịch sử, do thủ tục hành chính phức tạp thì được xem xét công nhận có điều kiện. Các vi phạm có yếu tố lợi ích nhóm, tham nhũng, chiếm đoạt thì phải xử lý nghiêm và không công nhận.

Các vi phạm sau ngày 1/7/2024 phải kiên quyết xử lý theo pháp luật hiện hành và không có cơ chế khoan hồng, phải định ra các nhóm để xử lý, tránh làm mất đi tính nhân văn của quy định này.

Cụ thể các trường hợp thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng

Theo đại biểu Quốc hội Trường Trung Tuyến (Đoàn Gia Lai), cần có cơ chế mạnh để xử lý tồn đọng lịch sử trong cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Đại biểu Đoàn Gia Lai dẫn chứng, thực tiễn các khu vực ở tỉnh Gia Lai đang chuyển sang giai đoạn giải quyết những hồ sơ thông thường sang xử lý những hồ sơ khó, tồn đọng qua nhiều thời kỳ.

Ông Tuyến cũng thống nhất cao với quan điểm của Ủy ban Kinh tế và Tài chính về việc tháo gỡ các tồn tại lịch sử phải gắn với giải quyết quyền lợi chính đáng của người dân nhưng không hợp pháp hóa sai phạm. Tuy nhiên, nếu luật chỉ quy định nguyên tắc chung rồi giao địa phương xác minh từng hồ sơ thì “điểm nghẽn” sẽ tiếp tục.

Vì vậy, ông Tuyến đề nghị, Cơ quan soạn thảo nghiên cứu, bổ sung vào nhóm quy định về đăng ký đất đai, công nhận quyền sử dụng đất và cấp giấy chứng nhận phải có cơ chế phân loại hồ sơ tồn đọng lịch sử thành những nhóm pháp lý cụ thể, quy định rõ căn cứ xác nhận quá trình sử dụng đất trong trường hợp hồ sơ địa chính bị thất lạc hoặc không đầy đủ, giá trị pháp lý của ý kiến cộng đồng dân cư, dữ liệu bản đồ, hồ sơ quản lý qua các thời kỳ và các chứng cứ hợp pháp khác để xử lý.

Về trường hợp thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, tại Tổ 15 (gồm các Đoàn: Phú Thọ, Đà Nẵng), đại biểu Quốc hội Phan Duy Anh (Đoàn Đà Nẵng) cho rằng, Luật phải chi tiết hóa, có tiêu chí cụ thể đối với trường hợp này vì quy định này còn rất chung chung, có nhiều cách hiểu khác nhau, dễ lạm dụng trong việc thu hồi đất. Mặc dù, theo dự thảo Luật thì việc này thuộc thẩm quyền của HĐND cấp tỉnh nhưng Luật cần có quy định tiêu chí chung để tránh mỗi địa phương có cách hiểu, cách vận dụng khác nhau.

Đại biểu Quốc hội Vương Kim Ánh (Đoàn Phú Thọ) đề nghị, cần đẩy nhanh tiến độ cấp mã định danh đối với các lô đất, loại đất, trong đó có các loại đất vẫn còn tranh chấp, vướng mắc về thủ tục. Khi cấp mã định danh được 100% các loại đất, các ô đất thì có thể tiến tới việc đồng thuận với chủ trương bỏ công chứng bắt buộc với các giao dịch về bất động sản.

“Tôi đồng tình với chủ trương cải cách về thủ tục hành chính, giảm chi phí và tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp. Việc bỏ công chứng bắt buộc chính là việc đơn giản hóa thủ tục cần thiết. Tuy nhiên, cải cách thủ tục phải đi đôi với việc bảo đảm an toàn pháp lý cho các giao dịch, đặc biệt bảo hộ cho người dân khi mà có những khu đất, mảnh đất chưa thực sự 100% được định danh”, ông Ánh nói.