Thể chế đặc biệt để siêu đô thị bứt phá

Trao quyền để thành phố tự quyết

TPHCM sau hợp nhất, sáp nhập có diện tích hơn 6.700 km2, dân số hơn 14 triệu người, là “siêu đô thị”, trọng điểm thu hút đầu tư, nơi tạo động lực tăng trưởng lớn nhất Việt Nam cũng như khu vực Đông Nam Á. Hiện nay, thành phố tiếp tục giữ vững vai trò đầu tàu kinh tế của cả nước, đóng góp trên 23% GDP, hơn 30% tổng thu ngân sách và 20,7% kim ngạch xuất nhập khẩu.

Tại Hội nghị lấy ý kiến góp ý đối với dự thảo Luật Đô thị đặc biệt do Ban Ủy ban MTTQ Việt Nam TPHCM vừa tổ chức, ông Phạm Minh Tuấn – Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố khẳng định, đây là một dự thảo luật có ý nghĩa chính trị - pháp lý đặc biệt quan trọng, tạo cơ sở thể chế cho sự phát triển của thành phố trong giai đoạn mới.

Phó Chủ tịch UBND TPHCM Nguyễn Mạnh Cường chia sẻ: “Luật ĐTĐB sẽ xác định rất nhiều yêu cầu, điều kiện để thành phố tạo lập khung pháp lý đồng bộ và vượt trội, xác định rõ mô hình phát triển thành phố trong vai trò là siêu đô thị; tăng phân cấp, phân quyền từ chính quyền cấp thành phố đến cơ sở. Từ đó khơi thông, huy động và phát huy hiệu quả các nguồn lực”.

Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt TPHCM gồm 9 chương và 45 điều, đề xuất gần 300 thẩm quyền phân cấp. Mục tiêu là trao quyền tự chủ tối đa cho thành phố để tháo gỡ điểm nghẽn, đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng, hướng tới mô hình siêu đô thị toàn cầu. Dự luật tập trung vào 4 nhóm vấn đề lớn và cơ chế đột phá chiến lược, như: giao trực tiếp nhiều thẩm quyền cho HĐND, UBND và Chủ tịch UBND TPHCM để địa phương tự quyết định các vấn đề phát triển, giảm thiểu khâu xin ý kiến cấp bộ/ngành; tổ chức mô hình chính quyền đô thị linh hoạt, tinh gọn bộ máy hành chính; thiết lập các cơ chế, chính sách đặc thù, về thuế, ngoại hối, thủ tục… để thu hút các định chế tài chính, nhà đầu tư chiến lược toàn cầu; cho phép TPHCM điều chỉnh cục bộ quy hoạch chung, bao gồm cả quy hoạch xây dựng và đô thị để thích ứng nhanh với thực tiễn; trao quyền tự quyết cho thành phố trong các giải pháp cấp bách như hạn chế phương tiện cá nhân và thu phí chống ùn tắc…

Góp ý cho dự thảo, PGS.TS Phan Thanh Bình - nguyên Giám đốc Đại học Quốc gia TPHCM cho rằng, cần bổ sung các nội dung về quản trị vùng và năng lực tài chính của Luật ĐTĐB. Đây là khoảng trống lớn nhất của Dự thảo Luật khi Ban soạn thảo vẫn có xu hướng đồng nhất đô thị lớn về quy mô với siêu đô thị hiện đại được vận hành bằng liên kết vùng. Không có quản trị vùng thực chất, siêu đô thị sẽ tiếp tục mở rộng không gian nhưng ít tạo được hiệu quả phát triển.

Ông Bình đề nghị, cần nghiên cứu bổ sung thiết chế điều phối vùng thường trực; cơ chế chia sẻ dữ liệu bắt buộc; quỹ phát triển vùng; cơ chế phối hợp đầu tư hạ tầng chiến lược; xử lý các xung đột lợi ích liên vùng. Các bên liên quan cần nhìn đúng vai trò của cơ chế tài chính trong vận hành siêu đô thị. “Một siêu đô thị không thể vận hành bằng tư duy ngân sách địa phương truyền thống. Luật cần tạo quy định tài chính đủ mạnh để ĐTĐB có khả năng huy động nguồn lực dài hạn cho giao thông công cộng, hạ tầng số, chống ngập, thích ứng khí hậu, các công trình liên kết vùng và các trung tâm đổi mới sáng tạo quy mô lớn. Đây không chỉ là vấn đề tăng nguồn lực, mà là tạo năng lực vận hành cho siêu đô thị trong cạnh tranh khu vực và quốc tế”, ông Bình nhấn mạnh.

Thể chế phải đi trước

Theo TS Đặng Tất Dũng - Phó Trưởng Khoa Luật Hành chính - Nhà nước, Trường Đại học Luật TPHCM, để thực hiện mục tiêu phát triển thành phố xứng đáng là “trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo của vùng và cả nước”, thành phố cần có một khung thể chế, chính sách mang tính đột phá của mình. Luật ĐTĐB được xây dựng nhằm thúc đẩy sự phát triển của thành phố. Điều đó là sự tiếp nối các nghị quyết thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù đã ban hành, đồng thời tạo thêm động lực để thể chế hóa các mục tiêu và tầm nhìn phát triển của thành phố.

Ông Nguyễn Anh Tuấn - Chủ tịch UBND xã Bình Mỹ cho hay, TPHCM đang bước vào giai đoạn phát triển mới với áp lực chồng lấn về dân số, hạ tầng, môi trường, biến đổi khí hậu và cạnh tranh vùng. Trong bối cảnh đó, quy hoạch không thể tiếp tục là công cụ quản lý không gian theo tư duy tĩnh, mà phải trở thành công cụ tổ chức phát triển đồng bộ, dẫn dắt đầu tư, phân bổ nguồn lực và kiến tạo giá trị đô thị. Vấn đề cốt lõi của TPHCM hiện nay không phải là thiếu quy hoạch, mà là thiếu một thể chế đủ mạnh để biến quy hoạch thành đầu tư, hạ tầng và chất lượng sống. Ông Nguyễn Anh Tuấn đề xuất, quy trình mới phải dựa trên dữ liệu số dùng chung, tham vấn cộng đồng từ đầu, phản biện công khai, phê duyệt theo giai đoạn và cập nhật theo biến đồng thực tiễn.

Bên cạnh yêu cầu phân quyền mạnh hơn, nhiều ý kiến cho rằng Luật Đô thị đặc biệt cũng cần bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu phát triển và quyền lợi của người dân.

PGS.TS Nguyễn Đức Lộc - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống Xã hội (SocialLife) cho rằng, quyền lực và nguồn lực tập trung mạnh chỉ thật sự tạo ra phát triển bao trùm khi đi kèm cơ chế đối trọng bảo vệ người yếu thế và kênh tham gia thực chất. Khi thiếu hai điều kiện ấy, tốc độ phát triển có xu hướng tái phân bổ chi phí về phía nhóm dễ tổn thương nhất.

Điện và nước không phải tiện ích thông thường, mà là điều kiện sinh tồn cơ bản gắn với quyền có một mức sống thích đáng. Cắt điện, nước một công trình trên thực tế thường đồng nghĩa với cắt điện, nước đối với những con người đang sống bên trong. Chưa kể, trong bối cảnh đô thị Việt Nam, các công trình xây dựng chưa đúng phép phần lớn lại là nhà ở của người thu nhập thấp, nhà trọ công nhân và khu dân cư tự phát. Vì vậy, một biện pháp hướng tới công trình vi phạm trên giấy tờ có thể tác động ngoài ý muốn tới những người dân đang sinh sống bên trong, trong đó nhiều người không trực tiếp liên quan đến hành vi vi phạm. "Điều cần thiết là thiết kế biện pháp sao cho vẫn giữ được hiệu lực quản lý trật tự mà không ảnh hưởng tới điều kiện sinh sống cơ bản của người dân" - ông Lộc phân tích.

Ông Võ Văn Minh - Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư, Chủ tịch HĐND TPHCM:

Việc xây dựng Quy hoạch tổng thể TPHCM mang ý nghĩa chiến lược đặc biệt quan trọng, nhằm định hình mô hình phát triển tích hợp, đồng bộ về không gian, hạ tầng, kinh tế - xã hội; tối ưu hóa nguồn lực phát triển; nâng cao chất lượng sống của người dân; tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu; đồng thời khẳng định vị thế của thành phố trong vùng Đông Nam Bộ, cả nước và khu vực.