Thế hệ không thuốc lá
Trong cuộc chiến chống thuốc lá, giảm số người hút đã quan trọng, ngăn những người trẻ bắt đầu hút thuốc còn có ý nghĩa lâu dài hơn. Đã đến lúc cần một chiến lược đủ mạnh để những thế hệ tiếp theo không phải sống chung với thuốc lá và hệ lụy của nó.
Theo số liệu Bộ Y tế, mỗi năm nước ta có khoảng 103.000 người tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá, trong đó 84.500 trường hợp do hút thuốc chủ động và 18.800 trường hợp do hút thuốc thụ động. Chi phí y tế và tổn thất kinh tế ước tính 108.700 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP. Đằng sau những con số ấy là bệnh nhân ung thư phổi, người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính phải sống trong tình trạng khó thở, những gia đình mất đi người thân hoặc dành phần lớn thu nhập chăm sóc người bệnh.
Đã có những thế hệ phải trả giá vì thuốc lá. Vì vậy, chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá cần hướng tới một mục tiêu xa hơn việc hạn chế người đang hút, điều trị người mắc bệnh hay cảnh báo nguy cơ: ngăn một thế hệ mới bắt đầu hút thuốc.
Tại phiên thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, đại biểu Quốc hội Lê Hoàng Anh đề xuất từ năm 2028 cấm bán, cung cấp thuốc lá cho người sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau, kể cả khi họ đã trưởng thành. Đây là mô hình “thế hệ không thuốc lá” (Tobacco-Free Generation), trong đó những người thuộc thế hệ được xác định theo mốc năm sinh không bao giờ được mua thuốc lá hợp pháp.
PGS.TS.BS Nguyễn Viết Nhung, nguyên Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương, cho rằng đề xuất này có cơ sở khoa học. Nicotine là chất gây nghiện, trong khi não bộ ở tuổi vị thành niên vẫn đang phát triển. Phần lớn người hút thuốc thường xuyên bắt đầu sử dụng từ khi còn trẻ; một khi đã lệ thuộc nicotine, việc từ bỏ rất khó khăn.
Liên quan đến đề xuất này, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho biết, Chính phủ đã nghiên cứu đề xuất cấm thuốc lá theo thế hệ nhưng chưa đủ cơ sở đưa vào dự luật. Theo Bộ trưởng, chính sách còn mới, ít quốc gia áp dụng, thời gian thực hiện chưa đủ để đánh giá tác động và hiệu quả. Ngay cả quy định cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi hiện hành cũng cần được thực thi quyết liệt hơn.
Những băn khoăn ấy cần được xem xét nghiêm túc. Cấm bán theo thế hệ đặt ra nhiều vấn đề về quyền tiếp cận sản phẩm, mua bán hộ, nguy cơ hình thành thị trường bất hợp pháp và năng lực thực thi. Việt Nam cần nghiên cứu kỹ những vấn đề này, tham khảo kinh nghiệm quốc tế, đánh giá tác động và chuẩn bị điều kiện thực hiện. Thận trọng là cần thiết, nhưng không nên để một mục tiêu dài hạn dừng lại ở đề xuất.
Thách thức còn đến từ các sản phẩm thuốc lá mới. Sau khi cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng từ ngày 1/1/2025, hoạt động kinh doanh trái phép vẫn diễn ra dưới nhiều hình thức. TS Lương Minh Tân (Trường Đại học Y tế công cộng) cho biết, khảo sát của nhóm nghiên cứu tại Hà Nội, Huế, Đà Nẵng và TPHCM cho thấy, trong số 126 cửa hàng từng kinh doanh các sản phẩm này, có 81 cửa hàng đóng cửa tại địa điểm cũ (64,3%), 44 cửa hàng chuyển sang bán trực tuyến (34,9%) và một cửa hàng duy trì cả hai hình thức.
Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến nghị Việt Nam đưa quy định cấm toàn diện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới vào luật sửa đổi, đồng thời ngăn chặn nguồn cung, nhập lậu, quảng cáo và kinh doanh trên môi trường mạng. Đây là yêu cầu quan trọng để ngăn các sản phẩm chứa nicotine tiếp cận thanh thiếu niên qua những kênh phân phối khó kiểm soát.
Cùng với nghiên cứu mô hình cấm theo thế hệ, Việt Nam cần thực thi nghiêm quy định về độ tuổi mua thuốc lá, tăng thuế, mở rộng địa điểm cấm hút thuốc, nâng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì và hỗ trợ cai nghiện. Những biện pháp này cần được triển khai đồng bộ, có giám sát và đánh giá thực chất.
Thế hệ không thuốc lá là mục tiêu dài hạn, đòi hỏi quyết tâm chính sách và những bước chuẩn bị cụ thể. Với 103.000 sinh mạng mất đi mỗi năm cùng tổn thất kinh tế hơn 108.000 tỷ đồng, Việt Nam có đủ lý do để nhìn xa hơn những giải pháp trước mắt. Một thế hệ trưởng thành không phải đối mặt với sự lệ thuộc nicotine ngay từ những năm tháng đầu đời sẽ là thành quả có ý nghĩa lâu dài của chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá.