Thêm bước tiến trong chính sách an sinh

Đề xuất của TPHCM miễn phí sách giáo khoa cho học sinh các cấp theo hình thức mượn - trả ngay từ năm học 2026-2027, mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, vượt lên trên giá trị vật chất của những cuốn sách. Đó là cách thành phố chia sẻ chi phí giáo dục với hàng triệu gia đình.

Đó là ý nghĩa hình thành văn hóa sử dụng tài sản hiệu quả thông qua cơ chế luân chuyển, tái sử dụng sách giữa các trường học. Đáng chú ý, TPHCM không chọn lộ trình từng bước như dự kiến ban đầu chỉ áp dụng cho học sinh lớp 1, lớp 6 và lớp 10; mà đề xuất mở rộng ngay cho học sinh các cấp nếu được thông qua. Một quyết định cho thấy tư duy “làm đến nơi đến chốn” khi nguồn lực cho phép.

Nếu nhìn riêng từng chính sách, miễn sách giáo khoa hay miễn phí xe buýt đều có thể được xem là những khoản hỗ trợ người dân từ nguồn lực ngân sách. Nhưng khi đặt cạnh nhau, cùng với chương trình khám sức khỏe toàn dân và hàng loạt chính sách an sinh đang được rà soát, một bức tranh lớn hơn dần hiện rõ. Đó là sự chuyển dịch từ tư duy “hỗ trợ khi khó khăn” sang “bảo đảm quyền tiếp cận các dịch vụ thiết yếu”.

Giáo dục là quyền tiếp cận đầu tiên, y tế là quyền tiếp cận thứ hai và giao thông công cộng là quyền tiếp cận thứ ba. Ba lĩnh vực tưởng chừng riêng rẽ ấy lại gặp nhau ở một điểm chung: giảm những chi phí cơ bản mà người dân buộc phải chi trả mỗi ngày để họ có thêm nguồn lực đầu tư cho chất lượng cuộc sống. Ở lĩnh vực y tế, TPHCM đang triển khai chương trình khám sức khỏe toàn dân với quy mô chưa từng có. Hơn 10.000 cán bộ y tế cùng 480 cơ sở khám chữa bệnh được huy động để hướng đến mục tiêu 100% người dân được khám sức khỏe, có hồ sơ sức khỏe điện tử và được quản lý sức khỏe suốt vòng đời. Ý nghĩa của chương trình không nằm ở một lần khám miễn phí. Điều quan trọng hơn là ngành y tế đang chuyển trọng tâm từ chữa bệnh sang phòng bệnh, từ điều trị sang quản lý sức khỏe liên tục. Khi bệnh được phát hiện sớm, chi phí điều trị giảm xuống, gánh nặng tài chính của gia đình cũng giảm theo. Đó là khoản "tiết kiệm" lớn hơn rất nhiều so với giá trị của một lần khám.

Ở lĩnh vực giao thông, chính sách miễn phí xe buýt từ ngày 1/7 cũng mang cùng một triết lý. Sau ít ngày triển khai, lượng hành khách tăng mạnh, nhiều tuyến ghi nhận mức tăng trên 60%. Điều đó cho thấy, khi rào cản chi phí được gỡ bỏ, người dân sẵn sàng thay đổi thói quen. Nhưng thành phố không dừng ở việc miễn vé. Song song với đó là đầu tư xe buýt điện, nâng cấp nhà chờ, ứng dụng vé điện tử, kết nối với metro và xây dựng hệ thống quản trị bằng dữ liệu số. Nói cách khác, miễn phí chỉ là “tấm vé mời”, còn chất lượng dịch vụ mới là yếu tố giữ chân người dân lâu dài.

Có thể thấy, đằng sau những quyết sách của TPHCM gần đây đã thể hiện cách tiếp cận mới về an sinh xã hội. Không phải trợ cấp bằng tiền mặt, mà giảm trực tiếp những khoản chi bắt buộc trong đời sống hằng ngày. Không phải hỗ trợ dàn trải, mà đầu tư vào những dịch vụ công có khả năng tạo lợi ích lâu dài cho số đông. Đây cũng là lý do HĐND thành phố đang tiếp tục rà soát toàn bộ hệ thống chính sách an sinh để tránh chồng chéo; đồng thời nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu giúp người dân chỉ cần sử dụng mã định danh cá nhân là biết mình được hưởng chính sách nào. Khi dữ liệu được kết nối, chính sách sẽ tìm đến người dân thay vì người dân phải đi tìm chính sách.

TPHCM là địa phương có quy mô dân số lớn nhất cả nước, đồng thời cũng là “đầu tàu” kinh tế với khả năng tạo nguồn thu ngân sách vượt trội. Khi thành quả tăng trưởng được chuyển hóa thành những chính sách giảm gánh nặng cho người dân trong giáo dục, y tế và giao thông. Điều đó cho thấy, xu thế một đô thị phát triển bền vững, lấy con người làm trung tâm.