Thực phẩm thay thế và bước ngoặt trong nông nghiệp
Biến đổi khí hậu làm mùa vụ bất ổn, chuỗi cung ứng dễ đứt gãy và áp lực giảm phát thải gia tăng, trong khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc và tính minh bạch của thực phẩm. Trong bối cảnh đó, thực phẩm thay thế từ protein thực vật, thịt lai đến protein sản xuất bằng công nghệ lên men đang nổi lên như một hướng đi có thể định hình lại nông nghiệp trong thập kỷ tới.
Theo Tổ chức phân tích chính sách và công nghệ sinh học (GLP), khái niệm bền vững đang bị nhìn nhận cảm tính hơn là dựa trên dữ liệu khoa học. Việc phản đối cây trồng biến đổi gen (GM) có thể khiến thế giới mất đi một công cụ quan trọng để tăng năng suất và giảm áp lực môi trường. Năm 2020, công nghệ GM giúp tăng khoảng 85 triệu tấn sản lượng, nếu không có, cần thêm khoảng 23,4 triệu ha đất canh tác để bù đắp.
Năm 2021, Sri Lanka ban hành lệnh cấm phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hóa học, buộc chuyển sang mô hình hữu cơ trong thời gian ngắn. Hệ quả là sản lượng lúa giảm khoảng 20% trong vòng 6 tháng, buộc nước này phải nhập khẩu khoảng 450 triệu USD gạo.
Không chỉ vướng tranh luận chính sách, nhiều khu vực, điển hình là châu Phi, còn gặp khó ở khâu triển khai. Việc đưa nghiên cứu vào thực tế vẫn hạn chế, nhiều dự án dừng ở quy mô thí điểm do thiếu cơ chế nhân rộng và năng lực triển khai.
Ngay cả khi sản lượng tăng, nông dân vẫn khó cải thiện thu nhập nếu thiếu khâu chế biến. Nông sản bán thô thường giá thấp và biến động, trong khi giá trị chủ yếu nằm ở bảo quản, chế biến và phân phối. Trong bối cảnh đó, thực phẩm thay thế là một dạng chế biến công nghệ cao. Từ protein thực vật, thịt nuôi cấy đến protein lên men đều đòi hỏi nhà máy hiện đại và tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt.
Tại Indonesia, Tập đoàn SMART đang ứng dụng trí tuệ nhân tạo để theo dõi tiến độ thu hoạch, phát hiện khu vực còn sót, đồng thời dùng thiết bị di động kiểm tra độ chín nhằm đảm bảo nguyên liệu đạt chuẩn. Tương tự, ở Mỹ, Hà Lan và Israel, thiết bị bay không người lái, cảm biến đất và dữ liệu thời gian thực giúp nông dân tối ưu nước, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật đến từng thửa ruộng.
Ở Saudi Arabia, Công ty Tanmiah đã ký kết hợp tác với các doanh nghiệp công nghệ sinh học để phát triển mô hình sử dụng ấu trùng ruồi lính đen nhằm chuyển hóa chất thải hữu cơ thành nguồn protein cho thức ăn chăn nuôi. CEO Zulfiqar Hamadani cho biết, mục tiêu của doanh nghiệp là xây dựng một hệ thống “vừa xanh vừa có thể mở rộng quy mô”, sử dụng đổi mới sinh học để tăng hiệu quả tài nguyên và củng cố an ninh lương thực.
Mô hình này cũng được triển khai tại nhiều quốc gia châu Âu như Hà Lan và Pháp, protein từ côn trùng đang được xem như giải pháp giảm phụ thuộc vào đậu nành nhập khẩu và giảm áp lực phá rừng.
Theo Tập đoàn triển lãm công nghiệp Messe Frankfurt (Đức), các công nghệ lên men từ phương pháp truyền thống đến lên men chính xác (lập trình vi sinh vật để tạo protein mong muốn) đang được công nghiệp hóa để sản xuất protein sữa, collagen và nhiều thành phần chức năng mà không cần chăn nuôi quy mô lớn. Singapore và Mỹ hiện là những quốc gia tiên phong cấp phép thương mại cho một số sản phẩm protein nuôi cấy hoặc sản xuất bằng lên men.
Tổ chức phi lợi nhuận thúc đẩy phát triển protein thay thế (GFI) cho rằng, quá trình chuyển dịch này cần đi kèm chính sách hỗ trợ nghiên cứu và phát triển, hợp đồng bao tiêu và đầu tư hạ tầng chế biến, để nông dân có thể tham gia và hưởng lợi từ chuỗi giá trị mới.
Tương lai nông nghiệp nằm ở sự kết hợp giữa khoa học có bằng chứng, chính sách có lộ trình và chuỗi giá trị chế biến và logistics đủ mạnh. Khi 3 yếu tố này đồng bộ, thực phẩm thay thế sẽ trở thành một phần của hệ thống lương thực bền vững, thúc đẩy nông nghiệp hiện đại hơn và giảm áp lực lên tài nguyên tự nhiên.
