Thước đo năng lực thể chế

Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Nghị quyết xác định đây là “đột phá của đột phá”, đặt xây dựng và thi hành pháp luật trong một chỉnh thể thống nhất. Pháp luật phải bám sát thực tiễn, mở đường, khơi thông nguồn lực cho phát triển.

Tinh thần ấy được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh tại Phiên họp quý I/2026 của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế, pháp luật. Yêu cầu được đặt ra là chuyển tư duy đánh giá hiệu quả từ “pháp luật tốt trong văn bản” sang “pháp luật tốt trong cuộc sống”.

Tại Phiên họp thứ nhất của Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật, yêu cầu tiếp tục được cụ thể hóa. Từng nhiệm vụ phải rõ việc, rõ người, rõ cơ quan chủ trì, phối hợp, rõ sản phẩm, tiến độ và trách nhiệm giải trình; phân công phải gắn với kết quả đo lường được. Ngày 4/7, tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 6, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp tục nhấn mạnh: “Hiện nay vấn đề cốt tử, cốt lõi là triển khai thực thi”; đồng thời chỉ rõ điểm nghẽn đang nằm ở khâu thực thi nhiệm vụ, tổ chức triển khai.

Một quy định đúng mới là điều kiện cần nhưng năng lực thể chế còn được đo bằng tốc độ pháp luật đi vào cuộc sống và kết quả có thể kiểm chứng. Mới đây, tiếp xúc cử tri tại TPHCM trước Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tiếp tục đặt trọng tâm vào khâu thực thi pháp luật: “Có thể nói hiện nay thể chế không còn là điểm nghẽn lớn như trước. Vấn đề quan trọng là tổ chức thực thi”.

Kỳ họp thứ 2 dự kiến khai mạc ngày 17/10 sẽ xem xét 45 dự án luật, nghị quyết thuộc công tác lập pháp. Ngay trong khâu chuẩn bị, yêu cầu “làm chắc từng chính sách”, kiểm soát quyền lực trong xây dựng pháp luật, không để lợi ích cục bộ chi phối đã được nhấn mạnh. Khối lượng lập pháp lớn càng đòi hỏi khâu tổ chức thi hành phải được chuẩn bị sớm, chắc và đồng bộ.

TPHCM đang đứng trước phép thử ấy khi Luật Phát triển đô thị có hiệu lực từ ngày 1/10/2026. Tại buổi tiếp xúc cử tri ngày 25/9, Bí thư Thành ủy TPHCM Trần Lưu Quang cho biết thành phố phải cụ thể hóa 240 nội dung của luật bằng 105 văn bản, gồm 73 nghị quyết của HĐND và 32 văn bản thuộc thẩm quyền của UBND thành phố. Đó là khối lượng rất lớn trong thời gian ngắn.

TPHCM đã vào cuộc ngay khi Luật Phát triển đô thị được thông qua. Ban Thường vụ Thành ủy ban hành Chỉ thị 22 về lãnh đạo, chỉ đạo tổ chức triển khai, tiếp đó phát động đợt cao điểm “30 ngày đêm” để chuẩn bị các điều kiện thi hành. Đến ngày 22/9, cùng với nghị quyết khung được HĐND thành phố thông qua trước đó, đã có 25 nghị quyết trực tiếp phục vụ triển khai Luật Phát triển đô thị. Điều đáng nói không hẳn nằm ở số lượng văn bản ban hành, mà ở nỗ lực thu hẹp khoảng trống giữa trao quyền và thực thi. Điều đáng nói không hẳn nằm ở số lượng văn bản ban hành, mà ở nỗ lực thu hẹp khoảng trống giữa trao quyền và thực thi. Độ trễ trong thực thi, ở một đô thị như TP.HCM, có thể nhanh chóng chuyển thành chi phí phát triển. Bởi vậy, không thể để luật đã mở cơ chế nhưng bộ máy thực hiện chưa sẵn sàng, nhất là khi các cơ chế mới chạm trực tiếp đến không gian ngầm, TOD, dự án trọng điểm, hạ tầng, đổi mới sáng tạo và quản trị đô thị. Thủ tục chậm sẽ kéo theo dự án chậm, nguồn lực tiếp tục nằm chờ.

Khẩn trương vì thế phải đi cùng yêu cầu bảo đảm chất lượng trong qua trình đưa pháp luật vào cuộc sống. Mỗi cơ chế mới cần xác định rõ điểm nghẽn cần tháo gỡ, thẩm quyền, chủ thể chịu trách nhiệm và cách đo lường kết quả. Phân cấp phải gắn với kiểm soát quyền lực; chủ động phải gắn với trách nhiệm giải trình. Quyết định nhanh vẫn phải bảo đảm minh bạch và sự tham gia thực chất của người dân, doanh nghiệp, chuyên gia. Sau khi văn bản được ban hành, phép thử thực sự mới bắt đầu. Năng lực của bộ máy thực thi, sự phối hợp giữa các sở, ngành và khả năng xử lý công việc ở xã, phường, đặc khu sẽ quyết định cơ chế mới có tạo ra chuyển biến hay không. Thẩm quyền mới phải được thể hiện bằng thủ tục ngắn hơn, dự án được tháo gỡ, nguồn lực được huy động và dịch vụ công tốt hơn.

Với TPHCM, sau nỗ lực “30 ngày đêm”, thước đo phải chuyển từ số văn bản quy phạm pháp luật sang kết quả thực tế. Bao nhiêu điểm nghẽn được gỡ? Bao nhiêu nguồn lực được khơi thông? Thẩm quyền được trao rộng hơn thì trách nhiệm cũng lớn hơn. Tốc độ ban hành văn bản phải được kiểm chứng bằng chất lượng áp dụng trong thực tiễn. Và năng lực thể chế được đo bằng khả năng biến pháp luật thành những chuyển động cụ thể của đời sống, nguồn lực được khơi thông, điểm nghẽn được tháo gỡ và những thay đổi mà người dân, doanh nghiệp có thể cảm nhận.