Tiến tới một bộ SGK thống nhất: Kỳ vọng về công bằng giáo dục

Giáo viên chủ động thích ứng

Ghi nhận tại nhiều địa phương cho thấy, việc chuyển sang sử dụng một bộ SGK thống nhất không tạo ra “cú sốc” quá lớn đối với đội ngũ giáo viên, bởi sau nhiều năm thực hiện Chương trình Giáo dục phổ thông (GDPT) 2018, nhận thức về vai trò của SGK đã có sự thay đổi căn bản: chương trình là pháp lệnh, còn SGK chỉ là tài liệu cụ thể hóa.

Tại Bắc Ninh, nơi phần lớn các trường đang sử dụng bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống”, việc thống nhất lựa chọn bộ sách này được đánh giá là phù hợp, mang tính kế thừa và ổn định. Khoảng 70% trường học trên địa bàn đã quen với cấu trúc và cách tiếp cận của bộ sách, do đó không phát sinh nhiều xáo trộn. Theo đó, các trường khu vực đô thị, đông dân cư chủ yếu sử dụng “Kết nối tri thức với cuộc sống”, trong khi một số trường ở khu vực khác từng lựa chọn “Cánh diều” cũng đã có sự chuẩn bị để chuyển đổi.

Theo thầy Ngô Đức Thủy, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Đèo Gia số 2 (Bắc Ninh), nhà trường đã chủ động xây dựng kế hoạch bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên, yêu cầu các tổ bộ môn nghiên cứu kỹ nội dung, yêu cầu cần đạt của từng bài học. Việc chuyển đổi vì thế diễn ra có lộ trình, không bị động. Đồng thời, các bộ sách khác như “Cánh diều” vẫn được giữ lại làm học liệu tham khảo trong thư viện, phục vụ soạn giảng và củng cố kiến thức.

Ở góc độ giáo viên trực tiếp giảng dạy, cô Nguyễn Thị Huyền, giáo viên Ngữ văn Trường THPT Kim Bảng B (Ninh Bình), cho rằng mỗi bộ sách đều có thế mạnh riêng. Việc khai thác chọn lọc ngữ liệu từ các bộ sách khác nhau giúp bài học phong phú hơn, hỗ trợ học sinh phát triển tư duy. Điều này cho thấy, dù thực hiện một bộ SGK thống nhất, thực tiễn dạy học vẫn không bó hẹp trong một nguồn tài liệu duy nhất.

Quan điểm này cũng được nhiều nhà quản lý giáo dục chia sẻ. Bà Ngô Thị Thúy Liễu, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Phú Cát (Huế), nhấn mạnh rằng giáo viên đã quen với việc tiếp cận chương trình thay vì phụ thuộc vào SGK. “Dù sử dụng bộ sách nào, nếu nắm chắc chương trình thì việc giảng dạy không gặp trở ngại”, bà nói. Tuy nhiên, với những trường trước đây sử dụng bộ sách khác, việc xây dựng lại kế hoạch bài dạy, làm quen với cấu trúc mới vẫn đòi hỏi thời gian và công sức nhất định.

Tại TPHCM, nơi nhiều trường đang sử dụng bộ “Chân trời sáng tạo”, giáo viên sẽ phải biên soạn lại bài giảng để bảo đảm tính hệ thống. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa các bộ sách chủ yếu nằm ở ngữ liệu và cách trình bày, còn chuẩn kiến thức, kỹ năng đều thống nhất theo chương trình. Do đó, cả giáo viên và học sinh sẽ không quá bỡ ngỡ nếu có sự chuẩn bị phù hợp từ sớm.

Từ thực tiễn này có thể thấy, yếu tố quyết định không nằm ở việc dùng một hay nhiều bộ SGK, mà là năng lực thích ứng của giáo viên và cách tổ chức dạy học. Khi SGK được xác định là công cụ, không phải “khuôn mẫu”, giáo viên có thể linh hoạt lựa chọn phương pháp, học liệu để đạt mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực học sinh.

Hoàn thiện cơ chế, tránh “độc quyền mềm”

Việc thống nhất sử dụng một bộ SGK trên toàn quốc được kỳ vọng sẽ tạo ra mặt bằng chung về tri thức, góp phần bảo đảm công bằng giáo dục giữa các vùng miền. Khi học sinh cả nước sử dụng cùng một bộ sách, sự chênh lệch về nội dung học tập sẽ được thu hẹp, từ đó thuận lợi hơn trong kiểm tra, đánh giá và tổ chức các kỳ thi.

Theo nhiều chuyên gia, đây là bước điều chỉnh cần thiết sau khi mô hình nhiều bộ SGK bộc lộ những hạn chế như chênh lệch chất lượng, khó khăn trong quản lý và nguy cơ thương mại hóa. TS Đặng Tự Ân, Giám đốc Quỹ Hỗ trợ Đổi mới Giáo dục Việt Nam, cho rằng việc quay về một bộ SGK là giải pháp hợp lý nhằm ổn định hệ thống, nhưng cần đi kèm với việc chỉnh sửa, hoàn thiện nội dung để bảo đảm chất lượng khi triển khai lâu dài.

Thực tế cũng đặt ra không ít băn khoăn. Một trong những vấn đề được quan tâm là liệu bộ SGK được lựa chọn đã thực sự tối ưu hay chưa, có cần tiếp tục chỉnh lý hay không? Báo cáo tóm tắt kết quả giám sát việc giải quyết, trả lời kiến nghị của cử tri gửi đến Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, bà Lê Thị Nga - Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội nêu rõ: Cử tri kiến nghị Bộ GDĐT khẩn trương rà soát, hoàn thiện Chương trình giáo dục phổ thông; đồng thời làm rõ căn cứ của việc lựa chọn bộ SGK sử dụng thống nhất trên toàn quốc. Bên cạnh đó, cử tri nhiều địa phương kiến nghị, cần rà soát, điều chỉnh Chương trình giáo dục phổ thông theo hướng phù hợp hơn với thực tiễn, tiệm cận xu thế phát triển của thế giới, thống nhất, đồng bộ một bộ SGK.

Bên cạnh đó, nguy cơ “độc quyền mềm” trong xuất bản SGK cũng được nhắc đến. Khi một bộ sách do một đơn vị xuất bản chiếm vai trò duy nhất, cần có cơ chế giám sát chặt chẽ để bảo đảm minh bạch, kiểm soát giá thành và tránh lợi ích nhóm. Việc tổ chức đấu thầu in ấn, đa dạng hóa khâu phát hành được xem là giải pháp cần thiết để hạn chế rủi ro này.

Ở góc độ chuyên môn, các chuyên gia nhấn mạnh rằng SGK thống nhất không đồng nghĩa với việc dạy học theo một khuôn mẫu cứng nhắc. TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học, Bộ GDĐT khẳng định một bộ SGK sẽ tạo nền tảng chung, nhưng không làm mất đi tính sáng tạo của giáo viên. Điều quan trọng là tiếp tục phát triển hệ sinh thái học liệu mở, trong đó các bộ sách trước đây như “Cánh diều”, “Chân trời sáng tạo” vẫn đóng vai trò là tài liệu tham khảo.

Thực tế tại các trường cho thấy, việc sử dụng nhiều nguồn học liệu đã trở thành thói quen. Giáo viên thường xuyên khai thác ngữ liệu từ nhiều bộ sách để làm phong phú bài giảng. Điều này phù hợp với xu hướng giáo dục hiện đại, khi tri thức không bị giới hạn trong một cuốn sách mà được mở rộng qua nhiều kênh khác nhau.

Ngoài ra, trong bối cảnh chuyển đổi số, việc phát triển SGK điện tử và hệ sinh thái học liệu số dùng chung là hướng đi tất yếu. SGK số với khả năng tích hợp đa phương tiện, cập nhật linh hoạt và hỗ trợ cá nhân hóa học tập sẽ góp phần nâng cao hiệu quả dạy học, đồng thời giảm áp lực chi phí in ấn.

Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu công bằng giáo dục, việc thống nhất SGK cần đi cùng với đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá. Nếu vẫn duy trì cách dạy “đọc – chép”, phụ thuộc vào nội dung sách, thì dù có một hay nhiều bộ SGK cũng khó tạo ra thay đổi thực chất.

GS.TS Phạm Tất Dong, nguyên Phó Chủ tịch Hội Khuyến học Việt Nam: Đảm bảo nền tảng giáo dục công bằng

Việc tiến tới một bộ SGK thống nhất là bước đi mang tính chiến lược, phản ánh nỗ lực của ngành giáo dục trong việc bảo đảm quyền tiếp cận tri thức cho mọi học sinh. Để chính sách này phát huy hiệu quả, cần nhìn nhận SGK đúng với vai trò của nó: một công cụ triển khai chương trình, không phải đích đến của đổi mới.

Khi được triển khai đồng bộ với các giải pháp về đào tạo giáo viên, phát triển học liệu mở, bảo đảm nguồn lực và cơ chế giám sát, một bộ SGK thống nhất không chỉ giúp giảm gánh nặng chi phí mà còn góp phần tạo dựng nền tảng giáo dục công bằng, ổn định và chất lượng hơn trong dài hạn.