Tiến trình TPP

Ảnh minh họa.

Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP) bắt nguồn từ Hiệp định Đối tác chiến lược xuyên Thái Bình Dương (TPSEP) được khởi xướng từ năm 2003 bởi các nước Singapore, New Zealand và Chile như một sáng kiến nhằm hướng đến tự do hóa thương mại ở khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Tiếp đó Brunei tham gia các vòng đàm phán này từ năm 2005, tạo thành nhóm P-4, và giúp cho sáng kiến này được khẳng định vào năm 2006.

Vào tháng 3/2008, Mỹ bắt đầu tham gia các vòng đàm phán này, thu hút thêm nhiều quốc gia tham gia. Tổng thống Mỹ George W. Bush lúc đã chính thức thông báo trước Quốc hội về dự định tham gia đàm phán với các thành viên nhóm P-4 trong ngày 22/9/2008, cùng với các nước khác cũng bắt đầu tham gia như Australia, Peru, Việt Nam vào ngày 30/12/2008.

Sau một khoảng thời gian trì hoãn, chính quyền Tổng thống Mỹ Barack Obama đã quyết định tiếp tục các vòng đàm phán TPP ngay trong chuyến công du châu Á đầu tiên của ông sau khi nhậm chức. Ngày 14/11/2009, Tổng thống Obama cam kết rằng Mỹ sẽ tiếp tục đàm phán với các nước thành viên TPP với mục đích “hình thành một thỏa thuận bao gồm nhiều thành viên và là thỏa thuận thương mại mang tầm cỡ thế kỷ 21”.

Tổng thống Obama chính thức thông báo với Quốc hội Mỹ về dự định tham gia đàm phán TPP vào ngày 14/12/2009. Tháng 10/2010, các nước tham gia đàm phán TPP đã nhất trí thêm Malaysia vào danh sách các nước thành viên.

Các đối tác cũng tuyên bố một chương trình làm việc của TPP bên lề Hội nghị Thượng đỉnh APEC tổ chức ở Honolulu, Mỹ từ ngày 8 đến 13/11/2011. Sau đó, các nước Canada, Nhật Bản và Mexico cũng bắt đầu tham vấn các đối tác của TPP về vấn đề gia nhập các vòng đàm phán.

Sau vài tháng tham vấn song phương căng thẳng với từng thành viên của TPP, Mexico và Canada đã chính thức gia nhập các vòng đàm phán TPP vào tháng 12/2012. Nhật Bản, trong khi đó, tiếp tục tham vấn trong nước về việc tham gia các vòng đàm phán và rồi cuối cùng đến tháng 3/2013, Thủ tướng Shinzo Abe chính thức đề nghị được tham gia đàm phán TPP.

Sau nhiều lần tham vấn song phương, Nhật đã chính thức có tư cách thành viên đầy đủ của TPP vào tháng 7/2013.

Đến năm 2014, Hàn Quốc cũng bắt đầu các vòng tham vấn về khả năng gia nhập TPP, nhưng chưa đưa ra đề nghị chính thức. Không rõ liệu 12 nước thành viên TPP có nhận thêm một quốc gia khác tham gia trước khi đi đến thỏa thuận ban đầu hay không, nhưng Mỹ dường như muốn chờ cho đến khi các vòng đàm phán hiện tại được hoàn tất.

Các nước đàm phán từng đặt mục tiêu là sẽ hoàn thành đàm phán TPP vào cuối 2011 sau 5 vòng đàm phán dự kiến trong cùng năm này. Tuy nhiên, mục tiêu này được xem là quá tham vọng bởi các đối tác tham gia TPP lúc đó còn khá xa nhau về quan điểm trong một số vấn đề cũng như kỳ vọng ở TPP. Tuy nhiên với quyết tâm của các nước ở thời điểm đó, họ hy vọng rằng khả năng những vấn đề quan trọng và cơ bản nhất của TPP sẽ được thống nhất trước khi kết thúc 2011.

Tuy nhiên, diễn biến không như mong đợi. Và cho tới nay, Hiệp định TPP đã trải qua rất nhiều vòng đàm phán lần lượt được tổ chức tại các quốc gia thành viên là Australia (vào tháng 3 năm 2010), Mỹ (tháng 6 năm 2010), Brunei (tháng 10 năm 2010), New Zealand (tháng 12 năm 2010), Chile (tháng 2 năm 2011), Singapore (tháng 3 năm 2011) và Việt Nam (tháng 6 năm 2011).

Về nội dung đàm phán, kể từ năm 2011, các nhóm đàm phán đã bước vào giai đoạn thảo luận thực chất trên cơ sở các đề xuất và văn bản thể hiện quan điểm của mỗi quốc gia thành viên trong từng lĩnh vực cụ thể thuộc phạm vi của Hiệp định. Một số nhóm đã đạt được những tiến bộ nhất định trong việc thu hẹp khoảng cách về quan điểm trong các lĩnh vực như mở cửa thị trường đối với hàng công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ, đầu tư,v.v...

Tuy nhiên, quá trình đàm phán TPP cũng là hành trình đầy thách thức khi các đối tác thành viên luôn bị vướng mắc về một số vấn đề nhất định như: Vấn đề giá dược phẩm, quyền sở hữu tài sản trí tuệ, chăm sóc sức khỏe, sản xuất xe hơi, hạn ngạch nông sản…

Trong năm 2015, các vòng đàm phán TPP chủ yếu tập trung vào các cuộc gặp gỡ không chính thức cũng như các cuộc gặp chính thức giữa các nhà đàm phán và Bộ trưởng Thương mại các nước thành viên. Trước đó, các lãnh đạo và Bộ trưởng các nước thành viên TPP cũng gặp gỡ bên lề Hội nghị Thượng đỉnh APEC tháng 11/2014, nhưng không đạt được bước đột phá mà chỉ nhắc lại những tuyên bố trước đó, nêu bật những bước tiến chậm rãi.

Cuộc đàm phán gần đây nhất được tổ chức ở Hawaii từ ngày 9 đến 13/3/2015. Trong vòng này, một nhà đàm phán Australia đã cho biết 9 chương trong TPP đã được hoàn thiện: Khả năng cạnh tranh và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, hợp tác và xây dựng năng lực, thương mại qua biên giới trong lĩnh vực dịch vụ, hải quan, phát triển, sự nhất quán về quy định, doanh nghiệp vừa và nhỏ, viễn thông, nhập cảnh tạm thời.

Đã có nhiều bước tiến đạt được, và chỉ còn ít vấn đề bất đồng cần giải quyết, tuy nhiên những vấn đề số nhỏ này lại thực sự là thách thức lớn nhất. Một trong những thách thức đối với vòng đàm phán lần này ở thành phố Atlanta, bang Georgia nước Mỹ, chính là vấn đề thời gian. Tổng thống Mỹ - Barrack Obama sẽ phải trình Hiệp định hoàn chỉnh lên Quốc hội 90 ngày trước khi ký kết. Vì thế, nếu lỡ cơ hội này, các nước sẽ phải chờ đến sau bầu cử Tổng thống Mỹ năm 2017 mới có thể ký được TPP.

Các vấn đề liên quan tới rào cản thuế quan, gỡ bỏ hạn ngạch nông sản, hội nhập thị trường đối với một số mặt hàng nhạy cảm – như hàng nông sản – quyền sở hữu sản phẩm trí tuệ, môi trường, doanh nghiệp nhà nước hay đầu tư…cũng từng được dự đoán là những vấn đề gai góc đã được thảo luận tại Atlanta.

Tuy nhiên, với quyết tâm quyết đạt thỏa thuận của các nhà đàm phán lần này, các vòng đàm phán đã liên tục được kéo dài hơn nhiều lần so với thời gian dự tính. Những bất đồng của các đối tác tham gia đàm phán trong vấn đề linh kiện ôtô, sữa…đã dần được thu hẹp khoảng cách. Canada, Mexico, Mỹ và Nhật Bản, về cơ bản đã đạt được thỏa thuận về tỷ lệ linh kiện có xuất xứ từ những nước ngoài khối TPP để sản phẩm ôtô có thể được miễn thuế nhập khẩu. Bất đồng xung quanh vấn đề sữa cũng được khai thông khi Chính phủ Canada xem xét bồi thường cho những nông dân bị thiệt hại, trong trường hợp mở cửa thị trường nội địa cho sữa nhập khẩu từ các nước trong khối.

Và đến nay đàm phán Hiệp định TPP đã hoàn tất tại thành phố Atlanta, bang Georgia của nước Mỹ vào tối 5/10 (giờ Việt Nam), khép lại một hành trình đầy thách thức kéo dài suốt hơn một thập kỷ qua.