Tín hiệu tích cực của mía đường
Nếu trước đây ngành mía đường luôn bám sát mục tiêu là giữ vùng nguyên liệu và khôi phục sản xuất sau giai đoạn thu hẹp diện tích, thì ở thời điểm hiện tại, ngành đang chuyển trọng tâm sang nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu nhằm tạo lợi thế cạnh tranh bền vững.
Ông Nguyễn Văn Lộc - Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam cho biết, đến cuối vụ ép 2025-2026, cả nước đã ép khoảng 13,3 triệu tấn mía, sản xuất gần 1,298 triệu tấn đường. Đây là nguồn cung lớn trong bối cảnh thị trường tiêu thụ chậm, khiến áp lực tồn kho và cạnh tranh trên thị trường ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, tiêu thụ đường trong nước vẫn gặp nhiều khó khăn khi nguồn cung lớn, giá đường ở mức thấp và áp lực từ đường nhập khẩu, đường không rõ nguồn gốc vẫn hiện hữu. Hiện ở khu vực châu Á, giá đường nội địa tại nhiều quốc gia tiếp tục duy trì ở mức cao hơn đáng kể so với Việt Nam.
Trong khi đó ở thị trường Trung Quốc, giá đường trắng giao ngay cũng tăng dần. Khi quy đổi sang tiền Việt Nam, giá đường bình quân tại Philippines đạt khoảng 28.177 đồng/kg, tương đương 167% giá đường Việt Nam; Indonesia đạt khoảng 27.873 đồng/kg, tương đương 165%; còn Trung Quốc ở mức khoảng 19.434 đồng/kg, tương đương 115% giá đường Việt Nam. Trong khi đó, giá đường bình quân tại Việt Nam chỉ khoảng 16.892 đồng/kg. Hiện giá đường sản xuất từ mía trong nước hiện dao động khoảng 16.000 - 16.600 đồng/kg đối với đường kính trắng; đường tinh luyện ở mức 17.000 - 17.600 đồng/kg. Tuy nhiên, mức giá này vẫn khó cạnh tranh với đường nhập lậu.
Ông Lộc nhận định, ngành mía đường là một trong những ngành chịu nhiều thách thức. Chính sức ép đó buộc doanh nghiệp và nông dân phải tìm con đường để tồn tại. Từ đó, các giải pháp xanh, giải pháp tuần hoàn được ngành triển khai. “Mục tiêu cuối cùng của mọi đổi mới vẫn là nâng cao năng suất và giảm giá thành. Đây cũng là lý do ngành tập trung nhiều hơn vào đổi mới giống, cơ giới hóa và ứng dụng công nghệ thay vì chỉ mở rộng diện tích” – ông Lộc nói.
Về kết quả triển khai cơ giới hóa và ứng dụng công nghệ chăm sóc trong ngành mía đường, số liệu thống kê của Hiệp hội Mía đường Việt Nam cho thấy, niên vụ 2024-2025, sản lượng đường từ mía tăng 4 vụ liên tiếp, cao hơn khoảng 180% so với niên vụ 2020-2021; giá thu mua mía tăng 5 vụ liên tục, cao hơn khoảng 150% so với niên vụ 2019-2020. Chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp và người trồng mía ngày càng được củng cố, tạo sinh kế cho khoảng 220.000 hộ nông dân. Đặc biệt, năng suất đường trên 1ha của Việt Nam đã vượt nhiều nước trong khu vực Đông Nam Á.
TS Cao Anh Đương - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Mía đường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) khuyến cáo, để đạt kết quả cao hơn, vùng nguyên liệu phải được tổ chức lại một cách đồng bộ. Ông Đương nhấn mạnh, tái cơ cấu vùng nguyên liệu không đơn thuần là thay giống hay đầu tư thêm máy móc, mà là quá trình tổ chức lại toàn bộ hệ thống sản xuất, từ giống, quy trình canh tác, hạ tầng, dữ liệu đến liên kết với nhà máy. Bởi nếu không có vùng nguyên liệu tốt thì cũng không có nhà máy đường cạnh tranh.
Tuy nhiên ông Đương cho rằng, vùng nguyên liệu hiện vẫn tồn tại nhiều hạn chế cần khắc phục, tháo gỡ: Quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, đất đai phân tán khiến cơ giới hóa khó đồng bộ; giống chưa thật sự đồng đều, nguồn giống sạch bệnh còn hạn chế; chi phí lao động, thu hoạch và vận chuyển ngày càng tăng; trong khi dữ liệu về vùng trồng, dự báo sản lượng và lịch thu hoạch chưa kết nối với nhu cầu của nhà máy. Nếu không tháo gỡ đồng bộ những nút thắt này, rất khó nâng cao sức cạnh tranh của toàn chuỗi.
Giới chuyên gia trong ngành cũng cho rằng, tái cơ cấu vùng nguyên liệu mới cần dựa trên 5 trụ cột gồm: Phát triển giống và hệ thống giống sạch bệnh; canh tác phát thải thấp; thích ứng biến đổi khí hậu theo từng vùng sinh thái; quản trị vùng nguyên liệu bằng dữ liệu; cơ giới hóa gắn với dịch vụ nông nghiệp. Điểm chung của các giải pháp này là hướng tới mục tiêu tạo ra nhiều đường hơn trên cùng diện tích, đồng thời giảm chi phí sản xuất và phát thải. Không chỉ tạo ra nguồn nguyên liệu ổn định, vùng mía được quản lý đồng bộ còn mở rộng dư địa phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao.
Khi chất lượng nguyên liệu được nâng cao, doanh nghiệp có điều kiện khai thác hiệu quả hơn bã mía, mật rỉ và các phụ phẩm để sản xuất điện sinh khối, cồn sinh học, phân bón hữu cơ và nhiều sản phẩm khác. Đây chính là xu hướng phát triển của ngành mía đường tại nhiều quốc gia trên thế giới, khi giá trị của cây mía không chỉ được tính bằng lượng đường sản xuất mà còn ở khả năng tạo ra nhiều sản phẩm từ cùng một vùng nguyên liệu.