Tĩnh Lặng sinh minh triết

Câu danh ngôn vĩ đại này của Pindar đã có cách đây hơn 2000 năm, nên hậu thế từ Đông sang Tây, từ cổ chí kim đã dịch ra và phân tích theo nhiều góc nhìn khác nhau, nhiều khía cạnh khác nhau, nhiều mức độ khác nhau. Bài viết này chỉ xin giới thiệu phần nào những góc nhìn minh triết ấy qua một số danh ngôn bác học và danh ngôn bình dân.

Ở Việt nam, nhà bác học Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491 – 1585) đã để lại cho chúng ta một tuyệt phẩm châm ngôn: “Tôi dại, tôi tìm nơi vắng vẻ/ Người khôn, người tới chốn lao xao”. Đây là cách nói đảo ngược để nhấn mạnh sự cao quý, sự cần thiết của tĩnh lặng suy tư, rất hay được dùng trong văn chương cổ. Cũng thời đó, tức là cách đây hơn 500 năm, tại trung tâm Đại học lớn nhất và cũng là lâu đời vào bậc nhất trên thế giới, Đại học Oxford ở Vương quốc Anh đã quy định chặt chẽ việc đặt các khẩu hiệu tại tất cả những nơi trang nghiêm, nơi truyền dạy kiến thức cho con người như các giảng đường lớn nhỏ, các thư viện lớn nhỏ, các phòng thí nghiệm, phòng xét nghiệm về vật lý, hóa học, sinh học ..., các phòng khánh tiết, các dãy hành lang nối dài các buồng, các tầng trong các tòa nhà. Câu khẩu hiệu được đặt ở những nơi đó là: “Xin hãy giữ yên lặng” (Silence, please). Câu khẩu hiệu này được viết rất đẹp, chữ mạ vàng, nằm trong các khung chữ nhật cũng mạ vàng, được đặt ở các vị trí trang nghiêm, dễ nhìn nhất. Người nào đi qua nói to, gây ồn ào đều bị coi là thiếu văn hóa, thậm chí có thể bị đuổi ra ngoài. Nội quy của Trung tâm Đại học Oxford có ghi rõ: “Chỉ có trong suy tư tĩnh lặng, thì tài năng và nhân cách của con người mới được nẩy nở và được nuôi dưỡng”.

Những năm 60, 70 của thế kỷ XX, ai đến bệnh viện Bạch Mai ở Hà Nội, bệnh viện lớn nhất của cả nước lúc đó, cũng đều chăm chú đọc những dòng nội quy viết rất trang trọng tại khoa Thần kinh – Tâm thần, đó là: “Xin giữ yên lặng tuyệt đối. Đây là khu vực bệnh nhân Thần kinh – Tâm thần, là loại bệnh Người nhất trong các loại bệnh tật của con người. Xin hãy tôn trọng”.

Nếu ta có dịp tham quan, học tập tại các bệnh viện danh tiếng trên thế giới như:

Bệnh viện Charité ở Berlin – Đức, Bệnh viện Necker ở Paris, Lâu đài Bệnh viện Sans-Souci ở Đức ... thì sự yên tĩnh tuyệt đối được yêu cầu rất nghiêm ngặt. Các bác sĩ tại các nơi đó giải thích: “Sức khỏe của bệnh nhân chỉ có thể được phục hồi trong môi trường tĩnh lặng, êm ả, không khí trong lành. Trí tuệ của người thầy thuốc chỉ có thể được huy động tối đa trong hoàn cảnh suy tư độc lập, tĩnh lặng”.

Qua những minh chứng vừa kể trên, ta thấy được phần nào tầm quan trọng đặc biệt và vẻ đẹp vĩnh cửu của “tĩnh lặng suy tư”.

Thế nào là tĩnh lặng? Tĩnh lặng là im lặng. Theo “Đại Từ điển tiếng Việt”, trang 768 thì “Im lặng là lặng lẽ không nói năng gì”. Đông phương cổ học Tinh hoa đã viết: “Tĩnh lặng là một người bạn không bao giờ biết phản bội”. Nhà tư tưởng cổ đại Sénèque (không rõ năm sinh – mất năm 65 sau Công nguyên) đã viết: “Sự khốn khổ của cuộc đời đã dạy cho con người nghệ thuật của sự tĩnh lặng”. Lão Tử (năm 571 đến năm 500 trước Công nguyên) đã khái quát một cách tuyệt vời nhất như sau: “Cái nặng là gốc của cái nhẹ, cái tĩnh lặng là chủ của cái can đảm” (Trọng vi khinh cân, tĩnh vi táo cân).

Sự tĩnh lặng vĩ đại như thế, hiệu quả như thế, nhưng thử hỏi mấy ai ở trên đời này đã đạt được cái trạng thái lớn lao, tuyệt vời, có nhiều ý nghĩa này?

Trẻ lên 3 tuổi tự đi, tự chạy, tự ngã, tự đứng dậy .... Nên coi đó là những bài tập đầu đời cho trẻ lớn lên có bản lĩnh tự suy nghĩ, tự giải quyết các nhu cầu của bản thân. Đến 4-5 tuổi, em bé tự suy nghĩ cao hơn, tự xúc thức ăn, tự vệ sinh cá nhân, tự chuẩn bị quần áo, đồ dùng khi đi mẫu giáo ... phải được coi là những bài học, bài tập quý báu cho những tĩnh lặng suy tư sau này.

Đúng như nhà khoa học người Bỉ, Maurice Materlinck (1862 – 1949) đã chỉ rõ: “Cái tĩnh lặng là yếu tố mà nhờ nó những sự lớn lao được tạo thành”. Em học sinh lên tiểu học, trung học, vào đại học với biết bao suy ngẫm tự đào sâu, tự suy nghĩ trong giảng đường, trong thư viện, những đêm sáng đèn bên bàn học, tự em đã tạo cho mình những yếu tố, những điều kiện của tư duy phản biện, của tư duy tự mình, của tư duy năng động, sáng tạo sẽ tạo ra lối vào cho những ấp ủ lớn lao, cháy bỏng trong tương lai, tạo những vùng đất mầu mỡ cho những hạt giống trí tuệ nảy nở trong những ngày tiếp theo của khái niệm logic và vinh quang, đó là: “Học tập suốt đời”, đó là: “Học, học nữa, học mãi”, đó là: “Đạo lý học tập là vô bờ, chỉ biết lấy sự cần cù làm bến”.

Sự tĩnh lặng vĩ đại đến mức nhà thơ lớn người Pháp, ông Alfred de Vigny (1797 – 1863) đã phải thốt lên đầy ngưỡng mộ như sau: “Chỉ có tĩnh lặng là vĩ đại, tất cả những cái còn lại là yếu đuối”. Đọc lại tiểu sử của các danh nhân thế giới từ lĩnh vực văn, thơ, nhạc, họa đến nhà sáng chế, phát minh làm thay đổi thế giới, thay đổi hẳn các nền văn minh từ thấp đến cao, từ lạc hậu dã man đến văn minh, dân chủ, công khai, sáng tạo ai ai cũng nhận ra rằng: Cái tĩnh lặng suy tư của các vị tiền bối đó đã nẩy nở và phát triển từ lúc còn ấu thơ. Họ đã biết mạnh mẽ vươn lên tầm cao lớn lao, cải tạo thế giới cũ, cải tạo con người cũ. Bí quyết thành công của các vị tiền bối là sự tự lập, tự suy nghĩ, tự sáng tạo, tự vươn lên.

Đến đây, cần làm rõ thêm cái giá trị của tĩnh lặng, của im lặng. Triết gia cổ đại Sophocle (năm 495 đến năm 405 trước Công nguyên) đã chỉ rõ: “Sự im lặng đem lại cho người phụ nữ sự kính nể”. Thế còn những người đàn bà hay nói, nói dài, nói dại, ba hoa, hay cãi vã thì sao? Có một thành ngữ của một nước ở Trung Đông cổ đại đã viết: “Có 2 người đàn bà và 1 con vịt thì sẽ thành cái chợ ồn ào”. Lại có nhà triết học ẩn danh phương Tây đã nhận xét thật sắc sảo: “Thiên nhiên vĩ đại là thế mà không thấy nói tiếng nào bao giờ”. Tác giả Erust Salomon (1902 – 1972) đã nhận xét: “Ngay cả kẻ khờ dại nhất cũng trở thành khôn ngoan khi họ biết giữ gìn sự tĩnh lặng”.

Ước gì trong đời ta luôn học được cái kỹ năng “tĩnh lặng suy tư” dù ở bất kỳ nấc thang nào của cuộc đời!