Trẻ em lớn lên trong môi trường số hóa

Tuổi thơ trong thế giới số

Công nghệ số phát triển nhanh đang làm thay đổi sâu sắc cách trẻ em lớn lên trên toàn thế giới. Vấn đề nằm ở toàn bộ hệ thống phía sau như thuật toán đề xuất nội dung, cách các nền tảng khuyến khích tương tác liên tục và mô hình kiếm lợi từ việc giữ người dùng ở lại càng lâu càng tốt.

Tại Vương quốc Anh, dữ liệu của Cơ quan quản lý truyền thông Anh (Ofcom) cho thấy một thực trạng đáng lo ngại: 32% trẻ từ 8-17 tuổi khai gian tuổi để tài khoản mạng xã hội hiển thị từ 18+, trong khi 47% trẻ 8-15 tuổi hiển thị từ 16+. Đáng chú ý, 77% trẻ 8-17 tuổi có tài khoản mạng xã hội riêng, và dù nhiều nền tảng quy định độ tuổi tối thiểu là 13, khoảng 60% trẻ 8-12 tuổi vẫn đang sử dụng các nền tảng lớn.

Không gian số đang thay đổi với tốc độ nhanh hơn nhiều so với khả năng thích ứng của gia đình và nhà trường, đặc biệt trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) bùng nổ. Các khảo sát được đăng tải trên tờ The Bulletin (Mỹ) cho thấy, khoảng 1/8 trẻ em biết trực tiếp một người từng là nạn nhân của deepfake (hình ảnh hoặc video giả mạo được tạo bằng trí tuệ nhân tạo nhưng trông như thật)...

Mức độ nghiêm trọng của vấn đề thể hiện rõ qua số liệu từ Trung tâm Quốc gia về Trẻ em Mất tích và Bị bóc lột của Mỹ (NCMEC): số báo cáo về nội dung lạm dụng trẻ em do AI tạo ra đã tăng vọt từ khoảng 4.700 trường hợp trong năm 2023 lên hơn 440.000 trường hợp chỉ trong nửa đầu năm 2025, cho thấy rủi ro trên không gian số đang gia tăng với tốc độ đáng báo động.

AI cũng đang thâm nhập sâu vào đời sống học đường. Các khảo sát giáo dục tại Mỹ cho thấy 42% thanh thiếu niên từng trò chuyện với chatbot AI (các chương trình AI có thể đối thoại như con người) như một người bạn hoặc chỗ dựa cảm xúc, và 86% học sinh thừa nhận đã sử dụng các công cụ AI trong năm học.

Thực tế này cho thấy trẻ em không còn chỉ tiếp cận công nghệ để xem hay giải trí, mà đã tương tác thường xuyên, thậm chí phụ thuộc, vào các hệ thống thông minh ngày càng phức tạp.

Ở góc độ khoa học và sức khỏe cộng đồng, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) nhấn mạnh, tác động của môi trường số là đa chiều. Tổng hợp các nghiên cứu cho thấy việc sử dụng thiết bị số vào buổi tối, đặc biệt trước giờ ngủ, có xu hướng làm trẻ ngủ muộn và ngủ kém chất lượng. Trẻ dùng màn hình quá 1 giờ mỗi ngày có nguy cơ ngủ không đủ cao hơn 42%, và trên 2 giờ/ngày có thể làm nguy cơ này tăng hơn gấp đôi. OECD cũng dẫn phân tích cho thấy từ 2 giờ màn hình/ngày trở lên liên quan tới mức tăng 67% nguy cơ thừa cân, béo phì ở trẻ.

Theo chuyên gia an ninh mạng Eliad Kimhy (UAE), sự bùng nổ nhanh chóng của nội dung số và trí tuệ nhân tạo đang làm rủi ro đối với trẻ em gia tăng, buộc các quốc gia phải ban hành quy định chặt chẽ hơn, đồng thời tăng cường vai trò giám sát của phụ huynh.

Trong khi đó, ông Rafal Hyps - Tổng Giám đốc Công ty an ninh mạng Sicuro Group (UAE) cho rằng các quy định mới đã khiến vai trò của cha mẹ trong đời sống số của con cái chuyển từ tư vấn, định hướng sang thực thi và kiểm soát rõ ràng hơn.

Giải pháp bảo vệ toàn diện

Trước những tác động ngày càng rõ của môi trường số đối với trẻ em, nhiều quốc gia đang chuyển từ cách tiếp cận nới lỏng sang bảo vệ chủ động, kết hợp giữa luật pháp, giáo dục và trách nhiệm xã hội.

Tại Vương quốc Anh, Chính phủ đã mở tham vấn quốc gia về việc trẻ sử dụng mạng xã hội và thiết bị số, với các đề xuất như nâng độ tuổi được phép tự quyết khi dùng dịch vụ số, hạn chế các tính năng dễ gây cuốn hút như chuỗi tương tác liên tục hay cuộn nội dung không dừng, cân nhắc giới hạn dùng điện thoại ban đêm và giảm sao nhãng trong trường học.

Ở UAE, cách tiếp cận mạnh mẽ hơn được thể hiện qua Luật An toàn số cho trẻ em có hiệu lực từ đầu năm 2026, yêu cầu các nền tảng và nhà cung cấp Internet tăng xác minh độ tuổi, lọc nội dung, hạn chế quảng cáo nhắm tới trẻ, đồng thời đặt nghĩa vụ pháp lý rõ ràng lên phụ huynh trong việc giám sát hoạt động số của con. Theo phân tích của hãng luật quốc tế Pinsent Masons, luật này có phạm vi rất rộng, áp dụng với mọi dịch vụ số hoạt động tại UAE, kể cả nền tảng nước ngoài.

Trên bình diện quốc tế, Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) cho rằng, mọi chính sách số phải đặt lợi ích tốt nhất của trẻ em làm trung tâm, kết hợp bảo vệ an toàn với bảo đảm quyền tiếp cận, tham gia và phát triển, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm cần được chia sẻ giữa nhà nước, doanh nghiệp công nghệ, nhà trường và gia đình. Từ kinh nghiệm các nước châu Âu và Bắc Mỹ, một hướng đi chung đang hình thành: buộc các nền tảng thiết kế an toàn ngay từ đầu (xác minh độ tuổi hiệu quả, cài đặt riêng tư cao mặc định, giảm thông báo gây sao nhãng), xây dựng trường học ít bị thiết bị cá nhân chi phối như mô hình đang áp dụng tại Pháp, Hà Lan hay một số bang ở Mỹ, đồng thời khuyến khích gia đình đồng hành có nguyên tắc.

Tác động của công nghệ phụ thuộc nhiều vào cách sử dụng, vì vậy trẻ em cần được trang bị kỹ năng sống để tự bảo vệ và ứng phó với rủi ro trực tuyến. Trong một thế giới ngày càng số hóa, thách thức của xã hội không phải là tách trẻ khỏi công nghệ, mà là tạo ra môi trường an toàn giúp các em phát triển lành mạnh.