Trí tuệ nhân tạo và bài toán giữ gìn giá trị văn hóa

Từ dữ liệu văn hóa đến sức mạnh của AI

Những ngày gần đây, công chúng Thủ đô có cơ hội tiếp cận triển lãm nghệ thuật đương đại "Thể Lạ", một trong những hoạt động nổi bật của Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026. Không chỉ là không gian nghệ thuật, triển lãm còn góp phần cụ thể hóa định hướng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển bền vững các ngành công nghiệp văn hóa của Hà Nội.

Thông qua các tác phẩm sắp đặt đa phương tiện, triển lãm mở ra hành trình khám phá mối quan hệ giữa con người và AI trong bối cảnh công nghệ hiện diện ngày càng sâu rộng trong đời sống sáng tạo. AI không được nhìn nhận như một thực thể thay thế con người, mà là công cụ hỗ trợ, mở rộng năng lực tư duy và sáng tạo khi được sử dụng có ý thức, có trách nhiệm và trên nền tảng tư duy phản biện.

Theo ông Jonathan Wallace Baker - Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam, AI cần được phát triển theo hướng phục vụ con người. Trong lĩnh vực văn hóa, công nghệ này mở ra cơ hội thúc đẩy sáng tạo, đồng thời hỗ trợ số hóa, bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa.

Thực tế cho thấy, AI đang hiện diện trong hầu hết lĩnh vực của đời sống, từ giáo dục, y tế, du lịch đến bảo tồn di sản, sáng tạo nghệ thuật và truyền thông. Chỉ với vài câu lệnh, các mô hình AI có thể tạo ra văn bản, hình ảnh, âm nhạc hay video trong thời gian rất ngắn. Khả năng xử lý khối lượng dữ liệu lớn giúp AI trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả cho đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất lao động và mở ra nhiều mô hình phát triển mới.

Theo GS Huỳnh Thị Thanh Bình - Phó Hiệu trưởng Trường Công nghệ thông tin và Truyền thông (Đại học Bách khoa Hà Nội), Việt Nam đang thể hiện cam kết mạnh mẽ trong phát triển AI và chuyển đổi số. Hạ tầng số ngày càng hoàn thiện, năng lực nghiên cứu AI không ngừng nâng cao, số lượng doanh nghiệp trong lĩnh vực này tăng nhanh. Đáng chú ý, niềm tin của người dân vào các nền tảng và hệ thống số cũng ở mức khá cao.

Văn hóa định hướng AI

Công nghệ có thể tạo ra những mô hình AI ngày càng thông minh, nhưng câu hỏi quan trọng hơn là AI sẽ học từ nguồn dữ liệu nào và được dẫn dắt bởi những giá trị gì? Điều đó đồng nghĩa với việc các ứng dụng AI phải tôn trọng quyền con người, bảo vệ sự đa dạng văn hóa, khuyến khích sáng tạo và phục vụ lợi ích cộng đồng.

Đối với Việt Nam, đây cũng là cơ hội phát huy lợi thế từ kho tàng di sản văn hóa phong phú. Với hàng chục nghìn di tích lịch sử, hàng trăm di sản văn hóa phi vật thể cùng hệ thống bảo tàng, thư viện và kho tư liệu, Việt Nam sở hữu nguồn dữ liệu có giá trị phục vụ chuyển đổi số và phát triển AI.

Khi được số hóa bài bản, chuẩn hóa và quản trị hiệu quả, những nguồn dữ liệu này không chỉ góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di sản mà còn giúp các hệ thống AI hiểu đúng hơn về lịch sử, văn hóa và bản sắc Việt Nam.

Tuy nhiên, cơ hội luôn đi cùng thách thức. Việc AI khai thác dữ liệu văn hóa đặt ra nhiều vấn đề về bản quyền, quyền sở hữu trí tuệ, tính xác thực của thông tin, nguy cơ xuyên tạc lịch sử hay làm phai nhạt bản sắc nếu thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp. Trong bối cảnh đó, văn hóa không chỉ là nguồn dữ liệu để AI học hỏi mà còn phải trở thành nền tảng định hướng sự phát triển của công nghệ.

Những giá trị cốt lõi như tôn trọng sự thật, đề cao tính nhân văn, bảo vệ bản sắc văn hóa, tôn trọng quyền sáng tạo và khuyến khích đổi mới cần được đặt ở vị trí trung tâm trong mọi chiến lược phát triển AI.

Công nghệ có thể thay đổi rất nhanh, nhưng những giá trị cốt lõi của con người vẫn là nền tảng định hướng tương lai. Khi AI ngày càng học hỏi từ tri thức và văn hóa của nhân loại, chính văn hóa sẽ quyết định hướng đi của công nghệ.