Triển khai truy xuất nguồn gốc: Nâng cao giá trị cho nông sản Việt

Ngành rau quả chinh phục mục tiêu mới

Năm 2025 ghi dấu cột mốc lịch sử của ngành rau quả Việt Nam khi kim ngạch xuất khẩu đạt 8,5 tỷ USD, tăng gần 20% so với năm 2024 và là mức cao nhất từ trước đến nay. Sau mức tăng trưởng ấn tượng đó là sự đóng góp nổi bật của 6 nhóm trái cây chủ lực gồm: sầu riêng, chuối, xoài, mít, dừa và bưởi. Đây là những ngành hàng đang được tập trung phát triển theo hướng xuất khẩu chính ngạch, gắn với mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và mở rộng thị trường, từng bước hình thành các "trụ cột" tỷ USD cho toàn ngành. Hiệp hội Rau quả Việt Nam dự báo, năm 2026 kim ngạch xuất khẩu toàn ngành có thể đạt khoảng 10 tỷ USD.

Đánh giá về mục tiêu này, ông Đặng Phúc Nguyên - Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho rằng mục tiêu 10 tỷ USD hoàn toàn khả thi nếu triển khai đồng bộ các giải pháp trọng tâm, từ nâng cao chất lượng, tăng cường giám sát và chế tài, phát triển chuỗi liên kết bền vững, hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc, đến đẩy mạnh xúc tiến thương mại và đầu tư cho công nghệ sau thu hoạch.

Với sầu riêng, kim ngạch có thể vượt mốc 4 tỷ USD nhờ diện tích và sản lượng tăng đều 10 - 20% mỗi năm, tạo nền cung ổn định cho xuất khẩu. Bên cạnh sầu riêng và dừa, chuối đang nổi lên như ứng viên sáng giá nhất cho "câu lạc bộ" tỷ USD trong tương lai gần. Dù kim ngạch xuất khẩu chuối năm 2025 mới đạt khoảng 380 triệu USD, nhưng dư địa tăng trưởng còn rất lớn khi nhu cầu toàn cầu cao, thị trường đa dạng và chuối Việt Nam có lợi thế về sản xuất quy mô lớn.

Trong khi đó, xoài và mít tiếp tục mở rộng thị phần tại Mỹ, Hàn Quốc, Nhật Bản và châu Âu, đặc biệt thông qua các sản phẩm chế biến, góp phần đa dạng hóa cơ cấu xuất khẩu và nâng giá trị gia tăng thay vì phụ thuộc vào xuất thô. Dù chưa đồng loạt chạm mốc tỷ USD, nhưng đây đều là những ngành hàng quan trọng giúp rau quả Việt Nam tiến gần hơn tới mục tiêu 10 tỷ USD.

Theo các chuyên gia, ngành rau quả vẫn đối mặt với không ít thách thức. Chất lượng sản phẩm chưa thật sự ổn định, tỷ lệ đồng nhất còn thấp; vẫn tồn tại tình trạng dư lượng chất cấm trên một số sản phẩm. Hệ thống truy xuất nguồn gốc chưa hoàn chỉnh, công tác cấp và quản lý mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, cũng như hoạt động kiểm nghiệm, giám định, cấp chứng nhận còn bất cập, ảnh hưởng đến tiến độ và hiệu quả xuất khẩu...

Truy xuất nguồn gốc nông sản

Để hiện thực hóa mục tiêu đạt kim ngạch xuất khẩu 10 tỷ USD vào năm 2026 cũng như xây dựng thương hiệu cho ngành rau quả Việt Nam ngay trong năm 2026, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến cho biết, Bộ sẽ xây dựng thí điểm Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản, trước mắt áp dụng với quả sầu riêng, một trong những mặt hàng xuất khẩu tỷ USD của Việt Nam.

Từ ngày 1/7/2026, hệ thống sẽ được đánh giá, hoàn thiện và triển khai đối với hầu hết các nông sản quan trọng làm thực phẩm, bảo đảm cung cấp đầy đủ thông tin tối thiểu về nông hộ, vùng sản xuất, quá trình sản xuất - thu hoạch và cho phép truy xuất thông qua mã QR.

Giai đoạn 2027 - 2030, hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản sẽ được nâng cấp, hoàn thiện toàn diện, cho phép ghi nhận và quản lý thông tin xuyên suốt các khâu từ sản xuất, thu mua, sơ chế, đóng gói, vận chuyển đến phân phối. Dữ liệu truy xuất được kết nối, đồng bộ với Cổng truy xuất nguồn gốc quốc gia và các cơ sở dữ liệu liên quan, hình thành một hệ thống liên thông hoàn chỉnh phục vụ quản lý nhà nước và hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đánh giá việc lựa chọn sầu riêng là mặt hàng thực hiện thí điểm, ông Đặng Phúc Nguyên cho biết, xuất khẩu sầu riêng Việt Nam có thể vượt mốc 4 tỷ USD trong năm 2026 nhờ sản lượng tăng 10 - 20% và nguồn cung ngày càng ổn định.

Tuy nhiên, ông Nguyên cũng nhấn mạnh, để giữ vững và mở rộng thị phần một cách bền vững, sầu riêng Việt Nam không thể chỉ dựa vào lợi thế mùa vụ hay địa lý, mà cần một chuỗi sản xuất, xuất khẩu chuẩn mực, minh bạch, trong đó truy xuất nguồn gốc đóng vai trò then chốt.

Từ yêu cầu của thị trường cho thấy, truy xuất nguồn gốc không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà đang trở thành “giấy thông hành” để nông sản Việt Nam bước vào các thị trường lớn. Trong bối cảnh các nước nhập khẩu ngày càng siết chặt kiểm soát dư lượng, an toàn thực phẩm và minh bạch thông tin, bất kỳ vi phạm nào cũng có thể dẫn tới nguy cơ áp dụng các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt hơn, ảnh hưởng trực tiếp đến toàn ngành.

Vì vậy, kế hoạch truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2035 không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu trước mắt của thị trường, mà còn hướng tới xây dựng một hệ sinh thái dữ liệu và ứng dụng số dựa trên truy xuất nguồn gốc. Trên nền tảng đó, ngành nông nghiệp có thể thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trong dài hạn.