Trung Quốc phát triển hệ thống đường sắt cao tốc lớn nhất thế giới: Huyền thoại thế kỷ 21

Dấu mốc quan trọng

Năm 2004, Trung Quốc ban hành “Quy hoạch mạng lưới đường sắt trung và dài hạn” và bắt tay vào xây dựng một mạng lưới đường sắt kết nối rộng khắp cả nước.

Năm 2008, tuyến đường sắt cao tốc đầu tiên của Trung Quốc bắt đầu hoạt động, kết nối Bắc Kinh và Thiên Tân, rút ngắn thời gian di chuyển từ 70 phút xuống còn 30 phút.

Mục tiêu ban đầu của Trung Quốc là biến đường sắt cao tốc thành phương thức được lựa chọn cho du lịch đường dài trong nước, nhưng thực tế đã chứng minh giá trị của những tuyến đường sắt này lớn hơn rất nhiều. Đường sắt cao tốc ở Trung Quốc ngày nay đã trở thành biểu tượng cho sức mạnh kinh tế, sức mạnh công nghệ và sự thịnh vượng.

Đáng kinh ngạc là trong khi nhiều quốc gia phải mất hàng trăm năm, hàng chục năm để phát triển hệ thống đường sắt hiện đại thì Trung Quốc đã đạt được chỉ trong vòng 20 năm. Toàn bộ mạng lưới đường sắt cao tốc của đất nước này ở quy mô chưa từng có, thậm chí còn nhanh hơn và đáng tin cậy hơn các chuyến bay nội địa.

Không ít người bị choáng ngợp bởi quy mô khổng lồ của một số nhà ga và công nghệ hiện đại của hệ thống, khi tất cả đều có thể đặt trước và sử dụng máy quét mã vạch (vé, căn cước công dân hoặc hộ chiếu) ở các cửa soát vé.

Trung Quốc ban đầu dựa vào công nghệ nhập khẩu từ châu Âu và Nhật Bản để thiết lập mạng lưới của mình. Khi đó, những “gã khổng lồ” về kỹ thuật đường sắt toàn cầu như Bombardier, Alstom và Mitsubishi đều rất “nóng lòng” hợp tác, do quy mô tiềm năng của thị trường mới và các kế hoạch đầy tham vọng của Trung Quốc. Tuy nhiên, trong vòng hơn một thập kỷ qua, chính các công ty Trung Quốc đã phát triển thành những cái tên dẫn đầu thế giới về công nghệ và kỹ thuật tàu cao tốc nhờ vào sự mở rộng đáng kinh ngạc của mạng lưới nội địa.

Sự trỗi dậy kinh ngạc

Diện tích rộng lớn của Trung Quốc cũng như sự đa dạng về địa hình, địa chất và khí hậu đã đặt ra những thách thức khổng lồ cho các kỹ sư đường sắt của nước này.

Từ vùng Cáp Nhĩ Tân lạnh giá ở cực bắc đến thời tiết gần như nhiệt đới của siêu đô thị Đồng bằng Châu Giang, hay như tuyến đường sắt dài 1.776 km Lan Châu - Ô Lỗ Mộc Tề băng qua sa mạc Gobi, các kỹ sư Trung Quốc phải học cách thích ứng và phát triển chuyên môn để xây dựng nên những hệ thống có thể vượt qua, chui qua và thậm chí xuyên qua bất kỳ địa hình nào nằm trong phạm vi hoạt động của hệ thống.

Tất nhiên, trong quá trình phát triển rất nhanh chóng đó cũng đã xảy ra những hậu quả đáng tiếc. Tháng 7/2011, một vụ tai nạn thảm khốc đã xảy ra ở Ôn Châu khi 2 đoàn tàu va chạm trên cầu vượt và bị trật bánh, khiến 40 hành khách tử vong và 200 người bị thương. Khi đó, quá trình phát triển đường sắt cao tốc đã bị chững lại, đình chỉ mọi hoạt động xây dựng các tuyến mới cho đến khi có kết quả điều tra chính thức.

Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có sự cố lớn nào được ghi nhận kể từ đó và số lượng hành khách cũng đã tăng lên cấp số nhân khi mạng lưới hoạt động trở lại và tiếp tục mở rộng.

Trên một số tuyến đường, hơn 80% đường ray đã được nâng cao, di chuyển qua các thành phố đông đúc và đất nông nghiệp có giá trị trên những cầu vượt bê tông kiên cố. Hơn 100 đường hầm - mỗi hầm dài hơn 10 km - cũng đã được xây dựng, cùng với những cây cầu lớn bắc qua các “chướng ngại” tự nhiên như sông Dương Tử.

Đường sắt Quốc gia Trung Quốc đã vận hành hơn hàng chục nghìn chuyến tàu cao tốc mỗi ngày, bao gồm cả dịch vụ tàu qua đêm cao tốc duy nhất trên thế giới trên các tuyến đường dài được chọn.

Đường sắt cao tốc đã phát triển đến khắp các khu đô thị lớn, với tỷ lệ kết nối đến các thành phố có 200.000 dân cư trở lên đạt 99%; hơn 130 địa phương cấp huyện trên toàn quốc đã có đường sắt. Cho đến nay, tổng chiều dài đường sắt vận hành của Trung Quốc đã tăng từ 68.700 km trong năm 2000 lên 165.000 km hiện nay, tương đương khoảng 2,4 lần.

Trong tổng chiều dài 165.000 km đường sắt của Trung Quốc thì đường sắt cao tốc có khoảng 54.000 km, chiếm hơn 70% tổng chiều dài đường sắt cao tốc toàn cầu.

Mới đây nhất, ngày 26/12/2025, Trung Quốc đã đưa vào vận hành hàng loạt tuyến liên vùng như Nghi Xương - Vũ Hán, Hàng Châu - Cù Châu và Tây An - Diên An đã giúp quốc gia này củng cố vị thế dẫn đầu thế giới về đường sắt cao tốc.

Cùng thời điểm, hầm Thiên Sơn Thắng Lợi ở độ cao hơn 3.000m cũng chính thức mở cửa, giúp rút ngắn đáng kể thời gian vượt dãy Thiên Sơn.

Trung Quốc vạch ra lộ trình đến hết năm 2035 sẽ hình thành mạng lưới giao thông hiện đại, chất lượng cao, với tổng chiều dài khoảng 700.000 km. Trong đó, đường sắt đạt tổng chiều dài 200.000 km, đóng vai trò chủ đạo trong tổng thể hệ thống giao thông, qua đó kết nối toàn bộ các đơn vị hành chính cấp huyện trở lên, cửa khẩu biên giới, các khu vực cơ sở hạ tầng quan trọng. Việc đầu tư phát triển vào hạ tầng giao thông tốc độ cao, điểm khác biệt của Trung Quốc so với nhiều nước khác nằm ở cách họ triển khai trên diện rộng và có cấu trúc rõ ràng với mạng lưới được quy hoạch theo các trục dọc và ngang trải đều bốn hướng đông - tây - nam - bắc, theo khung lưới bốn dọc - bốn ngang rồi lên tám dọc - tám ngang, tạo thành một hệ thống liên thông tương đối đồng bộ.

Song song với đường sắt cao tốc, Trung Quốc cũng mở rộng mạng lưới cao tốc đường bộ tại những khu vực địa hình đặc biệt phức tạp, tiêu biểu là hầm Thiên Sơn Thắng Lợi dài 22,13km, nằm trên tuyến cao tốc G0711 nối thành phố Urumqi với huyện Weili - khu vực vùng sâu ở phía nam Tân Cương.

Công trình này được xây dựng ở độ cao trên 3.000m, nơi nhiệt độ mùa đông có thể xuống dưới -40 độ C, với địa tầng phức tạp, nhiều đứt gãy và áp lực đá lớn.

Khi đi vào khai thác, hầm cao tốc này có thể rút ngắn thời gian vượt dãy Thiên Sơn từ khoảng 3 tiếng xuống còn 20 phút, giúp việc di chuyển giữa phía bắc và phía nam Tân Cương trong một ngày trở nên khả thi.

Vận hành thành công tàu đệm từ đạt vận tốc 600 km/h

Tháng 7/2025, tàu đệm từ do Trung Quốc chế tạo được ra mắt công chúng tại Bắc Kinh trở thành phương tiện giao thông mặt đất nhanh nhất từ trước đến nay của Trung Quốc.

Tàu sở hữu tốc độ tối đa 600km/h, được Tổng Công ty Đường sắt Trung Quốc (CRRC), phát triển, có thiết kế khí động lực học với mũi nhọn để giảm lực cản từ không khí. Giai đoạn kỹ thuật đầu tiên đã hoàn thành vào tháng 7/2024. Các thử nghiệm về tuyến đường, an toàn và đánh giá tính khả thi kỹ thuật sẽ được tiến hành trước khi tàu có thể đi vào hoạt động thương mại.

Với tốc độ tối đa 600km/h, tàu đệm từ siêu tốc chỉ mất 2,5 giờ để di chuyển 1.200 km từ Bắc Kinh đến Thượng Hải - so với 5,5 giờ như tàu cao tốc hiện tại. Người ta ví loại tàu này có độ chính xác và an toàn của vận tải đường sắt với tốc độ của hàng không, "lấp đầy khoảng cách tốc độ giữa đường sắt cao tốc và hàng không trong phạm vi 2.000 km".

Công nghệ đệm từ siêu dẫn điện tốc độ cao có các lợi ích bao gồm tốc độ cao hơn, tiếng ồn vận hành thấp hơn và không phát thải. Ngoài ra, chi phí bảo trì dài hạn cũng thấp hơn do hệ thống không tiếp xúc giảm ma sát và hao mòn cơ học.

Công nghệ đệm từ sử dụng cảm ứng điện từ giữa nam châm siêu dẫn trên tàu và đường ray, cho phép tàu lơ lửng sau khi đạt tốc độ 150km/h. Trước ngưỡng này, bánh xe cao su sẽ chịu trách nhiệm di chuyển tàu.

Tuyến đường an toàn nhất thế giới

So với các tuyến đường sắt khác trên thế giới, đường sắt của Trung Quốc có đặc điểm là quãng đường hoạt động dài, tốc độ cao, mật độ vận chuyển cao, tổ chức và môi trường vận hành giao thông phức tạp, trách nhiệm an toàn và áp lực an toàn cũng lớn hơn. Do đó, Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Trung Quốc luôn tuân thủ nguyên tắc đặt con người và an toàn tính mạng lên hàng đầu, chú trọng phát triển chất lượng cao, an toàn cao và nhấn mạnh phòng ngừa và kiểm soát rủi ro.

Ngành đường sắt Trung Quốc đã sử dụng rộng rãi các công nghệ tiên tiến như cảnh báo sớm động đất, phòng ngừa và giảm nhẹ thiên tai…, nhằm đảm bảo sự vận hành ổn định, liên tục và an toàn. Ngoài ra, mạng lưới đường sắt cao tốc còn giúp rút ngắn đáng kể khoảng cách thời gian và không gian, tạo điều kiện thuận lợi cho việc đi lại của người dân.

Với quãng đường di chuyển từ Bắc Kinh đến thành phố Thành Đô, tỉnh Tứ Xuyên có chiều dài hơn 1.800km, với vận tốc 350km/h, hành khách chỉ mất khoảng hơn 7 tiếng là đã đến nơi. Trên tàu hành khách vẫn có thể làm việc bình thường, vẫn có thể sử dụng điện thoại mà không phải tắt như đi máy bay. Có thể tự do đi lại, có thể nhìn ngắm phong cảnh bên ngoài, mang lại cảm giác thoải mái.

Mạng lưới đường sắt cao tốc của Trung Quốc cũng có tốc độ vận hành thương mại nhanh nhất thế giới. Hiện tại, trên tuyến đường sắt cao tốc Bắc Kinh-Thượng Hải, Bắc Kinh-Thiên Tân, Bắc Kinh-Trương Gia Khẩu và các tuyến khác, tàu cao tốc Phục Hưng đã đạt tốc độ tối đa 350 km/h. Trung Quốc là quốc gia duy nhất trên thế giới đạt được tốc độ vận hành thương mại đường sắt cao tốc 350 km/h.

Mạng lưới đường sắt cao tốc của Trung Quốc có mức độ bao phủ mạng lưới cũng cao nhất trên thế giới. Từ rừng sâu tới bờ biển, đường sắt cao tốc của Trung Quốc băng qua biển, qua núi, qua sông, tỏa đi mọi hướng, đã bao phủ 96% các thành phố có dân số hơn 500.000 người trên khắp Trung Quốc.

Kể từ năm 2012, không có tai nạn giao thông đường sắt lớn nào xảy ra ở Trung Quốc. Hiện nay, đường sắt cao tốc Trung Quốc đã trở thành tuyến đường sắt an toàn nhất thế giới.