Từ câu chuyện màn ảnh đến sức mạnh mềm văn hóa

Khi lịch sử được kể trên màn ảnh

Nhìn lại hành trình hơn 70 năm của Điện ảnh Cách mạng Việt Nam, có thể thấy điện ảnh không chỉ đồng hành cùng lịch sử dân tộc mà còn góp phần lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ. Từ năm 1953, qua nhiều giai đoạn phát triển, các nhà làm phim Việt Nam đã tạo dựng một di sản nghệ thuật phản ánh chiến tranh, hòa bình, cuộc sống và con người Việt Nam.

Những tác phẩm như: Chung một dòng sông, Vợ chồng A Phủ, Con chim vành khuyên, Vĩ tuyến 17 ngày và đêm,... không chỉ có giá trị về nghệ thuật mà còn góp phần định hình cách các thế hệ nhìn nhận về lịch sử và con người Việt Nam. Điều đáng nói là những bộ phim có sức sống lâu dài thường không kể lịch sử bằng những con số khô cứng. Lịch sử đi vào điện ảnh qua những con người cụ thể, những gia đình cụ thể, những mất mát và lựa chọn cụ thể.

Sau chiến tranh, nhiều tác phẩm tiếp tục đặt ra những câu hỏi về ký ức, hậu quả chiến tranh, số phận và phẩm giá con người như: Huyền thoại về người mẹ, Đời cát, Cô gái trên sông, Tướng về hưu, Trăng nơi đáy giếng, Thương nhớ đồng quê, Ngã ba Đồng Lộc... Giá trị của những bộ phim ấy không nằm ở việc trực tiếp kêu gọi khán giả phải yêu nước, phải trân trọng hòa bình hay phải sống có trách nhiệm. Nghệ thuật có cách thuyết phục riêng. Bằng câu chuyện và cảm xúc, bộ phim khiến người xem tự suy nghĩ, tự đồng cảm và tự tìm thấy những giá trị mà tác phẩm muốn gửi gắm.

Theo NSƯT Đỗ Thanh Hải - Hội Điện ảnh Việt Nam, cần nhìn nhận điện ảnh, truyền hình hoặc nói rộng hơn là văn học nghệ thuật không chỉ là đời sống tinh thần hay lĩnh vực sáng tạo, mà còn là một nguồn lực của sức mạnh mềm quốc gia và là một phương thức đặc biệt để xây dựng sự đồng thuận xã hội. Nếu pháp luật tạo nên trật tự của xã hội thì văn hóa và nghệ thuật góp phần hình thành chiều sâu của lòng người. Nếu chính sách tạo ra khuôn khổ phát triển thì sáng tạo nghệ thuật, tác phẩm điện ảnh truyền hình có khả năng khơi gợi, làm cho những giá trị và chính sách đó được cảm nhận bằng cảm xúc, được thấu hiểu qua trải nghiệm và được tiếp nhận bằng sự đồng thuận.

Lan tỏa giá trị trong đời sống

Nếu điện ảnh cách mạng từng góp phần lưu giữ ký ức dân tộc thì điện ảnh, truyền hình đương đại đang tiếp tục tác động đến công chúng thông qua những vấn đề gần gũi hơn của đời sống. Bộ phim “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh” là một minh chứng. Bộ phim không cần những thông điệp lớn lao về tình yêu quê hương. Qua một làng quê, cánh đồng, những rung động đầu đời và thế giới tuổi thơ, tác phẩm đánh thức trong khán giả, đặc biệt là người trẻ, tình cảm với quê hương từ những điều rất đỗi bình dị.

NSƯT Đỗ Thanh Hải cho rằng, điện ảnh và truyền hình bằng sức mạnh của câu chuyện và khả năng sáng tạo hình tượng nhân vật có thể góp phần tạo nên niềm tin ấy. Đó là sức mạnh mềm của văn hóa để rồi các thế hệ tiếp nối luôn hiểu về cột mốc lịch sử, tự hào hơn về đất nước, về các giá trị văn hóa của con người Việt Nam.

Còn theo Đại tá, NSƯT Đặng Thị Thái Huyền, đạo diễn “Mưa đỏ”, thành công của bộ phim “Mưa đỏ” cho thấy một điểm đến lịch sử không chỉ cần được quảng bá bằng những khẩu hiệu du lịch. Điểm đến cần một câu chuyện đủ sức lay động. Khi câu chuyện ấy được kể tốt trên màn ảnh, chính khán giả sẽ trở thành những người truyền bá tự nhiên cho điểm đến. Đầu tư cho điện ảnh cũng có thể được nhìn như một hình thức đầu tư cho văn hóa và thương hiệu điểm đến. Những địa phương có di sản, danh thắng, ký ức lịch sử hoàn toàn có thể chủ động kết nối với các nhà làm phim, tạo điều kiện cho hoạt động sáng tác, hình thành các tour theo dấu tác phẩm, các không gian trải nghiệm điện ảnh, các chương trình chiếu phim tại chính địa danh lịch sử và những hoạt động giao lưu giữa nghệ sĩ với cộng đồng. Khi đó, du lịch cùng điện ảnh kiến tạo giá trị văn hóa cho điểm đến.

Trong bối cảnh công nghệ nghe nhìn phát triển mạnh mẽ, cách công chúng tiếp nhận nội dung cũng đang thay đổi. Điện ảnh, truyền hình không còn cạnh tranh đơn thuần với nhau mà phải cạnh tranh với nền tảng số, video ngắn, mạng xã hội và vô số sản phẩm giải trí trong nước, quốc tế. Bởi vậy, câu chuyện về sức mạnh mềm của phim ảnh hôm nay không thể chỉ dừng ở việc tác phẩm mang thông điệp gì. Quan trọng không kém là tác phẩm có đủ hấp dẫn để công chúng xem, đủ sức lay động để họ nhớ và đủ khả năng lan tỏa để những giá trị trong đó bước ra khỏi màn ảnh hay không.