Từ giá trị tinh thần đến nguồn lực phát triển

Đánh thức nguồn lực từ di sản và sáng tạo

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam đã bồi đắp một nền văn hóa giàu bản sắc, với hệ thống di sản phong phú cùng những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đó không chỉ là những công trình, hiện vật, lễ hội hay loại hình nghệ thuật truyền thống, mà còn là các giá trị nhân văn kết tinh trong đời sống cộng đồng.

Theo NSND Vương Duy Biên - Chủ tịch Hiệp hội Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam, trong những giá trị bền vững ấy có lòng yêu nước, khát vọng hòa bình, tinh thần nhân ái, nghĩa đồng bào, sự sẻ chia và trách nhiệm với cộng đồng. Nếu được nhận diện và phát huy phù hợp, những giá trị này có thể trở thành nền tảng để sáng tạo các sản phẩm văn hóa mới, góp phần kết nối truyền thống với đời sống đương đại.

Thực tế cho thấy, di sản ngày nay không chỉ được tiếp cận trong không gian bảo tồn truyền thống. Nhiều địa phương đang tìm cách đưa di sản đến gần công chúng thông qua trình diễn, triển lãm, lễ hội, thiết kế, thời trang, điện ảnh, âm nhạc, du lịch và các nền tảng số.

GS.TS Từ Thị Loan - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long cho rằng, di sản văn hóa không chỉ là nguồn lực nền tảng mà còn là nguồn cảm hứng cho các ngành công nghiệp văn hóa. Từ huyền thoại, tín ngưỡng, lễ hội, âm nhạc dân gian đến mỹ thuật truyền thống, kiến trúc và cảnh quan lịch sử, những chất liệu này có thể được tái diễn giải, chuyển hóa thành kịch bản phim, trò chơi điện tử, sản phẩm âm nhạc, mỹ thuật ứng dụng và nội dung số. Các họa tiết, biểu tượng và triết lý sống trong di sản cũng có thể trở thành nguồn cảm hứng cho thiết kế thời trang, đồ họa, không gian và thủ công mỹ nghệ.

Từ góc nhìn này, phát huy di sản không chỉ dừng ở việc bảo vệ những giá trị đã có, mà còn cần tạo điều kiện để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại thông qua sáng tạo.

Cùng với đó, sự phát triển của công nghệ đang mở rộng phương thức tiếp cận văn hóa. Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, thực tế ảo, thực tế tăng cường, trình chiếu 3D và các nền tảng nội dung số tạo thêm cách thức kể chuyện di sản, giúp công chúng, đặc biệt là người trẻ, tiếp cận những giá trị truyền thống bằng hình thức sinh động hơn. Đây cũng là cơ hội để sản phẩm văn hóa Việt Nam mở rộng khả năng tiếp cận thị trường quốc tế.

Cần một hệ sinh thái để văn hóa sinh ra giá trị

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số, văn hóa ngày càng giữ vị trí quan trọng trong chiến lược phát triển của mỗi quốc gia. Theo NSND Vương Duy Biên, kinh tế có thể tạo ra của cải, công nghệ mở ra những bước tiến mới, nhưng văn hóa tạo nên bản sắc, chiều sâu và sức sống lâu bền của một quốc gia. Vì thế, văn hóa không chỉ là những giá trị cần bảo tồn mà còn phải trở thành nguồn lực phục vụ phát triển.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần sự tham gia và phối hợp của nhiều chủ thể trong một hệ sinh thái văn hóa thống nhất. “Người nghệ sĩ cần không gian để sáng tạo; doanh nghiệp cần nhìn thấy giá trị kinh tế và giá trị thương hiệu của văn hóa; các nhà quản lý cần xây dựng môi trường thuận lợi để những ý tưởng sáng tạo có thể trở thành những sản phẩm; và cộng đồng cần trở thành chủ thể để tham gia gìn giữ, thụ hưởng và lan tỏa những giá trị văn hóa”, ông Vương Duy Biên nhấn mạnh.

Theo GS.TS Từ Thị Loan, phát triển công nghiệp văn hóa không thể chỉ dựa vào tiềm năng di sản hay sức sáng tạo của từng cá nhân. Cần một môi trường đủ thuận lợi để các ý tưởng được thử nghiệm, đầu tư, sản xuất và đưa ra thị trường. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo cơ chế, chính sách và hạ tầng; doanh nghiệp tham gia đầu tư, tổ chức sản xuất, xây dựng thương hiệu; nghệ sĩ và các chủ thể sáng tạo phát triển sản phẩm; còn cộng đồng góp phần gìn giữ, trao truyền và lan tỏa những giá trị văn hóa.

Khi mắt xích được kết nối, văn hóa có thể tạo nên chu trình phát triển bền vững. Di sản có thêm nguồn lực bảo tồn; nghệ sĩ có không gian sáng tạo; doanh nghiệp tìm thấy cơ hội kinh doanh; người dân có thêm sinh kế, còn công chúng được tiếp cận những sản phẩm văn hóa đa dạng và có chất lượng. Đặc biệt, trong nền kinh tế sáng tạo và kinh tế số, một câu chuyện văn hóa có thể được phát triển thành bộ phim, bộ sưu tập thời trang, sản phẩm lưu niệm, chương trình biểu diễn, trò chơi điện tử, nội dung số hay sản phẩm du lịch. Những giá trị vật chất được tạo ra từ quá trình đó, nhưng yếu tố làm nên sự khác biệt và sức cạnh tranh lâu dài vẫn là bản sắc văn hóa.

Như vậy, để văn hóa thực sự trở thành động lực phát triển, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách cho công nghiệp văn hóa. Khuyến khích doanh nghiệp đầu tư; tạo điều kiện cho nghệ sĩ và các chủ thể sáng tạo... Đồng thời, cần tăng cường kết nối giữa các lĩnh vực, khuyến khích hợp tác công - tư và tạo cơ hội để các tài năng trẻ tham gia vào quá trình sáng tạo, sản xuất, quảng bá sản phẩm văn hóa.

Văn hóa không chỉ là di sản của quá khứ cần được gìn giữ, mà còn là nguồn lực của hiện tại và tương lai. Khi được kết nối bằng một hệ sinh thái phù hợp, những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực quan trọng, góp phần thúc đẩy phát triển đất nước bền vững.