Tự học để bứt phá

Cô giáo Nguyễn Minh Hằng - Trường THCS Kim Đồng (phường Hồng Gai, tỉnh Quảng Ninh) chia sẻ trong bối cảnh hiện nay, trẻ em không chỉ cần tri thức, mà còn cần được trao quyền làm chủ việc học của chính mình. Nghị định 282/2025/NĐ-CP quy định rõ việc cấm cha mẹ ép buộc con học là một bước tiến quan trọng trong việc bảo vệ quyền trẻ em, đặc biệt là quyền được học tập và phát triển phù hợp với khả năng, nhu cầu của mỗi em. Tuy nhiên, để học tập không trở thành nỗi sợ hãi, cần nuôi dưỡng tinh thần học tập tự giác và sáng tạo ở trẻ, thay vì dùng áp lực hoặc mệnh lệnh.

Từ kinh nghiệm của bản thân, cô Hằng chia sẻ rằng cha mẹ nên bắt đầu từ việc làm bạn với con, cùng học cùng khám phá, thay vì kiểm soát. Bên cạnh đó, hãy khích lệ hơn là phán xét. Mỗi lời khen đúng lúc có thể mạnh hơn hàng chục lời nhắc nhở.

“Hãy để con được thử, được sai, được chọn. Tự do lựa chọn giúp trẻ trưởng thành và sáng tạo hơn bất kỳ khuôn mẫu nào. Khi cha mẹ biết “buông” đúng lúc, con sẽ biết “bay” đúng hướng” – cô Hằng nêu quan điểm.

TS Phạm Mạnh Hùng - Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, không có hai đứa trẻ nào giống nhau: có em nhanh nhạy, có em bền bỉ; có em hiếu động, có em trầm tính. Có em học như khắc trên cát – tiếp thu nhanh nhưng dễ quên, có em học như khắc trên thép – chậm hơn nhưng ghi nhớ sâu và vững. Vì thế, không thể áp dụng “công thức thành công” của người khác cho con mình, mà cần hiểu rõ bản chất, năng lực và nhịp phát triển riêng của con để chọn cách tiếp cận phù hợp.

Lời khuyên đối với những trẻ chưa có ý thức tự giác cao, đó là cha mẹ có thể tạo ra kỷ luật bên ngoài – một môi trường rèn nếp giống như trong quân đội: dù muốn hay không, vẫn phải hoàn thành nhiệm vụ. Chính quá trình đó dần giúp con hình thành thói quen chủ động, tinh thần trách nhiệm và năng lực tự kiểm soát. Con có thể đôi lúc muốn “buông”, nhưng cha mẹ không được “thả” – vì “thả” chính là bỏ lỡ giai đoạn quan trọng hình thành ý chí và nền tảng.

Lưu ý đối với việc học thêm, TS Hùng cho rằng không có gì sai nếu mục tiêu rõ ràng và cách học đúng đắn. Khi kiến thức còn hổng, học thêm để bù nền; khi đã có nền, học thêm để vững vàng; khi đã vững, học thêm để xuất sắc. Một người thầy giỏi là chất xúc tác, giúp học trò rút ngắn thời gian, tránh sai lầm, và đi đúng hướng – điều mà tự học đơn độc khó đạt được, nhất là với trẻ chưa đủ khả năng tự định hướng.

Đây cũng là quan điểm của ngành giáo dục khi ban hành Thông tư 29 về dạy thêm học thêm để hạn chế việc dạy thêm, học thêm tràn lan với nỗi lo sẽ triệt tiêu tinh thần tự học của học sinh. Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Kim Sơn khẳng định tự học là gốc rễ của mọi năng lực, kỹ năng và là yếu tố sống còn trong thời đại tri thức. Ông khuyến khích giáo viên và học sinh chủ động, vượt qua giới hạn bản thân, coi sách giáo khoa là tài liệu tham khảo và phát triển tư duy tự mở rộng kiến thức thay vì lạm dụng học thêm. 

Trong đó, vai trò của nhà trường trong việc rèn luyện năng lực tự học cho học sinh là hết sức quan trọng. Nhà trường không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn cần hướng dẫn phương pháp học tập, giúp học sinh biết cách đặt mục tiêu, lập kế hoạch và tự đánh giá kết quả học tập của mình. Thay vì tập trung quá nhiều vào việc dạy thêm ngoài giờ, các trường nên tổ chức những hoạt động học tập chủ động như thảo luận nhóm, dự án nghiên cứu nhỏ, hoặc bài tập vận dụng thực tiễn để khơi gợi hứng thú và tinh thần khám phá.

Bên cạnh đó, giáo viên cần đóng vai trò là người định hướng, hỗ trợ khi cần thiết, tạo môi trường học tập cởi mở để học sinh mạnh dạn đặt câu hỏi và bày tỏ quan điểm. Khi được trang bị phương pháp và động lực phù hợp, học sinh sẽ dần hình thành thói quen tự học bền vững, từ đó nâng cao năng lực cá nhân và thích ứng tốt hơn với yêu cầu của xã hội hiện đại.