Từ lòng đất Công viên Lê Thị Riêng (TPHCM): Hành trình đưa các liệt sĩ trở về

Ít ai biết rằng, trước khi những bộ hài cốt đầu tiên được tìm thấy, đã có gần một thập niên lần theo những bức ảnh chiến trường vô danh, ký ức nhân chứng và hàng nghìn trang tư liệu lịch sử để xác định các rãnh mộ tập thể. Đó không chỉ là cuộc tìm kiếm những người đã ngã xuống, mà còn là nỗ lực trả lại tên tuổi, quê hương cho những người lính sau gần sáu thập niên.

Lần theo dấu tích chiến tranh

Từng là nghĩa trang Đô Thành xưa, Công viên Lê Thị Riêng ngày nay được phủ xanh và trở thành một trong những không gian công cộng lớn nằm ở trung tâm TPHCM. Theo nhiều nhân chứng, nơi đây không chỉ lưu giữ nhiều dấu tích lịch sử qua thời gian, mà còn là nơi lưu giữ những dấu tích của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Sau ngày đất nước thống nhất, khu vực này được giải tỏa để xây dựng công viên. Trải qua thời gian, những lối đi cũ, nhà xác, các khu mộ và ranh giới nghĩa trang đã dần biến mất dưới những hàng cây, hồ nước...

Thông tin về những rãnh mộ tập thể được các cơ quan chức năng TPHCM tiếp nhận từ năm 1995. Thế nhưng, từ lời kể của các nhân chứng, đến việc xác định chính xác một vị trí giữa công viên rộng hàng chục héc - ta đòi hỏi một quá trình nghiên cứu dài hơi, đi kèm công nghệ hiện đại.

Bước ngoặt của cuộc tìm kiếm xuất hiện vào cuối năm 2017, đầu năm 2018. KTS Nguyễn Xuân Thắng, người chủ trì nhóm nghiên cứu tình cờ phát hiện trên internet một bức hình cũ chụp một hố chôn tập thể. Bức ảnh không chú thích, không địa điểm, không thời gian, tưởng như vô giá trị nhưng lại mở đầu cho một hành trình kéo dài gần 8 năm.

Nhiều năm sau đó, nhóm nghiên cứu của KTS Nguyễn Xuân Thắng tìm được thêm bức hình thứ hai. Hai tấm hình được đặt cạnh nhau, không biết tọa độ nên suốt một thời gian dài, nhóm phải xem xét từng vệt đất, từng dấu bánh máy đào, từng mô đất… được đối chiếu tỉ mỉ nhưng vẫn không thể xác định đúng vị trí và điều khiến cả nhóm đặc biệt chú ý lại nằm ở hậu cảnh, đó là một tháp nước.

Với chuyên môn của một kiến trúc sư, ông Thắng nhận ra kiểu tháp nước này từng xuất hiện tại các đô thị miền Nam cuối thập niên 1950, đầu thập niên 1960. Ngay sau đó, nhóm nghiên cứu lần lượt rà soát nhiều địa phương, rồi đi đến kết luận, tháp nước ở cư xá Bắc Hải chính là “mảnh ghép” còn thiếu. Từ nhận định đó, nhóm nghiên cứu đã phục dựng dần không gian nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán năm xưa.

Một đầu mối khác đến từ bức ảnh màu của hãng tin AP. Qua dữ liệu kỹ thuật của bản ảnh số hóa, bức ảnh được xác định thời điểm chụp là ngày 12/2/1968. Chú thích ảnh nói đến việc chôn cất thi thể trong 3 rãnh mộ. Mốc thời gian này tiếp tục được đặt cạnh các báo cáo quân sự, tài liệu lịch sử và lời kể nhân chứng. Từ tháng 11/2018 đến tháng 5/2026, hàng loạt nguồn dữ liệu đã được các cơ quan chuyên môn của Bộ Tư lệnh TPHCM (Bộ Tư lệnh), Ban Chỉ đạo 515 thành phố thu thập, bao gồm không ảnh của Mỹ và Pháp lưu trữ; ảnh vệ tinh; bản đồ Sài Gòn trước năm 1975; bản đồ TPHCM sau năm 1975; hồ sơ quân sự, tài liệu giải tỏa nghĩa địa...

Theo Đại tá Bùi Yên Tĩnh - Phó Cục trưởng Cục Tác chiến, Bộ Tổng Tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam, trên cơ sở các nguồn tư liệu kết hợp phân tích ảnh và công nghệ radar xuyên đất, đơn vị đã xác định đây chính là các rãnh mộ tập thể nằm trong khu vực nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán (nay là Công viên Lê Thị Riêng). Đáng chú ý, các kết quả nghiên cứu, khảo sát quan trọng kể trên đã trở thành hệ thống căn cứ có giá trị, tạo cơ sở quan trọng để các cơ quan chuyên môn và lực lượng tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ của Bộ Tư lệnh triển khai các bước tiếp theo.

Hành trình đưa những người lính trở về

Có mặt ở Công viên Lê Thị Riêng theo dõi lực lượng tìm kiếm những ngày này, ông Phan Văn Mưa (63 tuổi, ngụ phường Hòa Hưng) không khỏi xúc động khi chứng kiến mỗi hài cốt liệt sĩ được khai quật lên. Giai đoạn năm 1987, khi vào làm bảo vệ cho Công ty Công trình Đô thị quận 10 (cũ), tại công trường xây dựng công viên, ông Mưa đã trực tiếp chứng kiến xe ủi làm lộ hài cốt, dép cao su, băng đạn và lựu đạn. Ông cũng là người tham gia thu gom, rửa sạch một số hài cốt đưa về chùa An Quốc để thờ phụng.

Cũng như ông Mưa, ông Nguyễn Thành Phước, 70 tuổi, là người sinh ra và lớn lên gần khu Bắc Hải (khu vực lân cận với Công viên Lê Thị Riêng) vẫn nhớ như in những hình ảnh năm ông 12 tuổi. Trong ký ức của ông Mưa, những chiếc xe ủi đào các hố đất dài, xe tải chở thi thể đến rồi lần lượt đưa xuống hố trước khi lấp đất. Một nhân chứng khác là ông Võ Huy Thịnh, người từng sống gần nghĩa trang năm 1968 kể lại, khoảng 10 ngày sau Tết Mậu Thân, xe cứu thương liên tục chạy vào nghĩa địa. Thi thể của chiến sĩ cách mạng được khiêng xuống, xếp thành hàng rồi đưa đến bãi đất có cỏ lau và hàng rào kẽm gai. Từ nơi ấy, có thể nhìn rõ về phía cư xá Bắc Hải. Điều đặc biệt là khi nghĩa trang được giải tỏa, khu đất này vẫn được giữ nguyên vẹn.

Hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ bắt đầu vào ngày 23/6. Khi rãnh khảo sát đầu tiên được mở, nước được hút cạn và hố đào mở rộng, những bộ hài cốt đầu tiên dần hiện ra dưới các lớp đất đã nằm yên gần 60 năm. Khoảnh khắc đầu tiên khi các bộ hài cốt liệt sĩ được tìm thấy đã khẳng định kết quả và nỗ lực không mệt mỏi của các nhà nghiên cứu và lực lượng tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Tư lệnh.

Càng xúc động hơn khi cùng với việc tìm được các bộ hài cốt nằm xếp lớp dưới lòng đất, lực lượng tìm kiếm còn bóc tách được những mảnh tăng, mảnh vải đã mục, hộp tiếp đạn, đầu đạn, lược, bút viết, nhẫn cùng nhiều di vật khác. Cũng từ thời khắc này, cuộc khảo sát chuyển hẳn sang giai đoạn quy tập quy mô lớn.

Trong những ngày đầu tháng 7, lực lượng quy tập được hàng chục bộ hài cốt liệt sĩ, với tiến độ nhanh chóng, cùng diện tích khai quật liên tục được mở rộng theo chiều dài của các rãnh mộ. Cho đến ngày 24/7, Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ đã tìm kiếm, quy tập được 101 bộ hài cốt liệt sĩ; 5 bộ hài cốt liệt sĩ tập thể và nhiều bộ di vật kèm theo. Điều khiến nhiều người xúc động không chỉ là số lượng hài cốt được tìm thấy, mà còn là cách những người lính hôm nay nâng niu từng dấu tích còn sót lại của những người lính năm xưa.

Từng ô đất nhỏ được chia lưới, bóc tách từng lớp. Mọi hiện vật đều được đo đạc, chụp ảnh, đánh số, ghi chép vị trí phát hiện. Những bộ hài cốt sau khi đưa lên đều được làm sạch, lấy mẫu sinh phẩm, số hóa dữ liệu, đặt trang trọng vào tiểu quách và phủ lá cờ Tổ quốc trước khi chuyển về nơi bảo quản.

Đằng sau những thao tác tưởng chừng lặng lẽ ấy là sự cẩn trọng của hàng trăm cán bộ, chiến sĩ thuộc Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ - Bộ Tư lệnh TPHCM, cùng các lực lượng công binh, cán bộ bản đồ, cơ quan giám định và các chuyên gia, nhà nghiên cứu. Điều còn lại không chỉ là những bộ hài cốt, mà là một hành trình để các anh trở về đất Mẹ.

Những ngày này, giữa Công viên Lê Thị Riêng luôn tất bật tiếng máy bơm nước, tiếng xẻng đào đất. Dưới những tán cây xanh và bên mặt hồ phẳng lặng, từng lớp đất vẫn được kiên trì bóc tách. Mỗi centimet đất mở ra không chỉ mang theo hy vọng tìm thêm một bộ hài cốt hay một di vật, mà còn có thể là cơ hội để xác định thêm một danh tính, hoàn thành lời hứa với những người đã ngã xuống. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là quy tập đủ số hài cốt, mà còn là trả lại tên tuổi, quê hương cho những người đã hy sinh, để sau gần sáu thập niên, các anh có thể thật sự hoàn thành chuyến trở về của mình.