Vang vọng những bài ca tháng Tám
Đúng 70 năm trước, vào những ngày mùa Thu tháng Tám năm 1945, trong niềm vui chung của cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân, những bài hát rộn rã, tươi vui vang lên, kịp thời cổ vũ, động viên tinh thần quân và dân. Sau 70 năm, hôm nay nghe lại những ca khúc đi cùng năm tháng ấy, chúng ta như được sống lại không khí đấu tranh cách mạng hào hùng của dân tộc.
Đoàn Giải phóng quân ở Việt Bắc duyệt binh ở Quảng trường Nhà hát Lớn, 8-1945
Sục sôi hào khí cách mạng
Có lẽ chưa bao giờ tiếng hát hào hùng và phấn khởi của quần chúng nhân dân lại sục sôi khắp mọi nẻo đường như vào thời điểm 19-8 của 70 năm trước. Nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha nhớ lại: “Khi lệnh Tổng khởi nghĩa lan ra từ Đại hội Quốc dân Tân Trào, Hà Nội là nơi thực hiện sớm nhất. Ngay chiều 17-8-1945, tại quảng trường Nhà hát Lớn, lá cờ đỏ sao vàng to rộng được thả từ trên bao lơn Nhà hát xuống hòa cùng với bài “Tiến quân ca” của nhạc sĩ Văn Cao đã được tấu lên bằng chiếc đàn acmonium, dưới những ngón tay tài hoa của nhạc sĩ Nguyễn Hữu Hiếu”.
Một số nhân chứng của thời kỳ đó vẫn còn nhớ, trên khắp các ngả đường Thủ đô khi ấy bài Quốc ca của Việt Nam đã vang lên, tạo nên một tâm thế cực kỳ đặc biệt, khác lạ. Trong hồi ký của mình, nhạc sĩ Văn Cao cũng viết, ca khúc đã tạo nên tiếng vang trong lòng quần chúng nhân dân… Khi ấy, “Tiến quân ca” đã được Đại hội Quốc dân ở Tân Trào chọn làm bài ca chính thức của Mặt trận Việt minh. Cũng theo nhạc sĩ Thụy Kha, một hành khúc khác của Văn Cao cũng được Đại hội Quốc dân xem xét để bầu chọn làm bài ca chính thức của Mặt trận Việt Minh, là hành khúc “Chiến sĩ Việt Nam”. Trong những ngày đầu cách mạng, “Chiến sĩ Việt Nam” không biết bao nhiêu lần cũng đã vang lên: “Bao chiến sĩ anh hùng, lạnh lùng vung gươm ra sa trường, quân xung phong, nước Nam đang chờ…”
Cùng những ca khúc của Văn Cao, trong dòng người từ mọi ngả kéo về Quảng trường Nhà hát Lớn sáng ngày 19-8-1945, còn bừng vang bài hát “Cùng nhau đi Hồng binh” với lời ca sục sôi: “Cùng nhau đi Hồng binh/ Đồng tâm ta đều bước/ Đừng cho quân thù thoát/ Ta quyết chí hy sinh”… Đây là một hành khúc cách mạng được viết trong nhà tù Hỏa Lò bởi chàng thanh niên 17 tuổi có tên là Đinh Nhu. Bản hành khúc như nhắc lại quá khứ hào hùng của phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh năm xưa.
Trong không khí mừng vui của mùa thu tháng Tám năm 1945, còn có nhiều ca khúc khác vang lên khắp mọi ngả đường, phát trên sóng phát thanh, thay tiếng nói của hàng triệu đồng bào, như: Lên đàng, Tiếng gọi thanh niên (Lưu Hữu Phước), Du kích ca (Đỗ Nhuận), Diệt phát xít (Nguyễn Đình Thi), Đoàn Vệ quốc quân (Phan Huỳnh Điểu)…
Sáng ngày 19-8-1945, các lực lượng khởi nghĩa từ mọi ngả kéo tới quảng trường Nhà hát Lớn, họ vừa đi vừa hát vang những bản hành khúc cách mạng. Giai điệu hào hùng của những bản hành khúc này như một chất keo gắn chặt, liên kết các đám đông tạo thành một sức mạnh lớn lao như sóng triều lên, chiếm lĩnh dinh lũy thực dân, đập tan xiềng xích nô lệ. Nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha |
Bài hát ra đời ngày 19-8
Trong số những ca khúc vang lên trong mùa thu tháng Tám 1945, có nhiều bài được sáng tác trước thời điểm diễn ra cuộc tổng khởi nghĩa, nhưng cũng có ca khúc ra đời ngay trong không khi sục sôi của quần chúng nhân dân. Đó là bài “Mười chín tháng Tám” - một bản hùng ca ghi lại khí thế sục sôi của toàn dân tộc vùng dậy Tổng khởi nghĩa dành lại chính quyền của nhạc sĩ Xuân Oanh.
Khi viết bài này, nhạc sĩ Xuân Oanh đang là một cán bộ tuyên truyền của Mặt trận Việt Minh được giao nhiệm vụ cùng hoà trong đoàn biểu tình từ phía Nam thành phố đến Nhà hát Lớn. Sinh thời, nhạc sĩ Xuân Oanh kể: “Ngày 19-8-1945 đó, ngay từ sáng sớm tất cả mọi người già, trẻ, gái, trai từ mọi nơi đều xuống đường tạo nên một không khí sôi sục, rội rã khiến tôi trong đoàn người cảm thấy đây chính là lúc mình phải hát lên một cái gì đó cho xứng đáng. Thế là tôi hát: Mười chín tháng Tám…”.
Nhạc sĩ Xuân Oanh
Cũng theo nhạc sĩ Xuân Oanh, mấy chữ “Mười chín tháng Tám…” này khi vang lên có mãnh lực kỳ diệu và rồi từng câu, từng câu cứ hiện lên một cách đầy ngẫu hứng và bất ngờ. Rồi ông nhấn mạnh: Tôi nghĩ rằng chính cái không khí hào hùng của ngày Tổng khởi nghĩa ấy đã tạo ra cho tôi bài hát đó, còn bản thân tôi chỉ là người ghi lại. Tôi vừa đi vừa hát cho bà con hát theo. Và khi đến Quảng trường Nhà hát Lớn thì cũng là lúc câu cuối cùng của bài hát khép lại trọn vẹn: “Hạnh phúc sáng tô non sông Việt Nam”. Ngay sau đó, cũng vẫn trong không khí sôi nổi ấy, tôi đã ngồi viết lại bài hát ra giấy để một người bạn đem in xuất bản. Không hiểu nó được phổ biến cách nào mà vài hôm sau hình như đâu đâu cũng thấy mọi người ca vang ca khúc ấy.
Nhạc sĩ Xuân Oanh sinh năm 1923 ở Quảng Yên - Quảng Ninh trong một gia đình nghèo. Học hết tiểu học cậu bé Đỗ Xuân Oanh đã đi lao động kiếm sống ở các mỏ than, lò đúc kẽm. Rồi sau trận Nhật ném bom ở Quảng Yên, Xuân Oanh đã sang tìm việc ở bên Hải Phòng. Và tại đây ông đã có thêm những người bạn mà sau này đều là những nhạc sĩ, nhà thơ nổi tiếng như Văn Cao, Hoàng Quý, Nguyễn Đình Thi... Năm 18 tuổi Xuân Oanh lên Hà Nội làm thợ giầy và từ đây ông đã tham gia Mặt trận Việt Minh (1943) làm cán bộ tuyên truyền. Sau ngày khởi nghĩa lịch sử vào mùa thu năm 1945 ấy, Xuân Oanh được tổ chức điều sang làm công tác tuyên truyền ở Đài Tiếng nói Việt Nam và ngẫu nhiên trở thành một trong những phát thanh viên đầu tiên nói tiếng Anh trên làn sóng phát thanh. Rồi đến kháng chiến toàn quốc, ông được điều lên Việt Bắc làm việc ở văn phòng Tổng bộ Việt Minh. Rồi sau đó có thời gian ông làm báo Cứu Quốc… Đến nay, tên tuổi nhạc sĩ Xuân Oanh vẫn còn được nhiều người nhớ tới với ca khúc “Mười chín tháng Tám” sục sôi khí thế ngày Tổng khởi nghĩa 19-8.
