Vô-lăng gập gọn trên ô tô: Tiện ích mới hay thêm rủi ro?
Vô-lăng ô tô có thể tự động gập vào bảng táp-lô khi xe dừng, giải phóng không gian trong khoang lái. Nhưng thiết kế này cũng đặt ra những yêu cầu mới về an toàn, độ bền và chi phí sửa chữa do sử dụng hệ thống lái điều khiển điện tử.
Ngày 19/11, thương hiệu Fangchengbao thuộc BYD ra mắt mẫu SUV cỡ lớn Tai 9 tại Trung Quốc, trong đó phiên bản cao cấp nhất được trang bị vô-lăng có thể gập vào bảng táp-lô. Theo thông tin trên trang sản phẩm chính thức, cơ cấu này xoay 180 độ, thu gọn trong khoảng 10 giây và có tuổi thọ thiết kế 80.000 chu kỳ đóng mở.

Tai 9 có ba phiên bản, giá bán từ 279.900 đến 329.900 nhân dân tệ (khoảng 1,04 đến 1,22 tỷ đồng). Chỉ bản cao cấp nhất, có tên Foldable Smart Cabin, được trang bị vô-lăng gập. Mẫu SUV sáu chỗ này sử dụng hệ truyền động hybrid cắm sạc. Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở cách bố trí nội thất, mà còn ở công nghệ lái điện tử cho phép vô-lăng thay đổi vị trí mà không cần duy trì liên kết cơ khí truyền thống với bánh xe.
Vô-lăng gập được nhờ công nghệ lái điện tử
Vô-lăng thông thường được nối với cơ cấu lái thông qua trục lái và các khớp cơ khí. Khi người lái xoay vô-lăng, chuyển động được truyền tới cơ cấu điều khiển bánh dẫn hướng. Cấu trúc này tạo ra một liên kết vật lý trực tiếp giữa thao tác của người lái và hướng chuyển động của bánh xe.
Tai 9 sử dụng công nghệ steer-by-wire, có thể hiểu là hệ thống lái điều khiển bằng tín hiệu điện. Thay vì truyền chuyển động qua một trục cơ khí nối vô-lăng với bánh xe, cảm biến ghi nhận góc xoay và thao tác của người lái, sau đó gửi tín hiệu đến bộ điều khiển. Bộ chấp hành ở cơ cấu lái nhận lệnh và điều chỉnh hướng bánh xe.
Vô-lăng trong hệ thống này vẫn là thứ giúp người lái thực hiện thao tác điều khiển, đồng thời có cơ cấu tạo lực phản hồi để mô phỏng cảm giác đánh lái. Tuy nhiên, nó không còn cần duy trì liên kết cơ khí trực tiếp với bánh xe. Chính sự tách rời đó tạo điều kiện để nhà sản xuất thay đổi vị trí, hình dạng hoặc cách bố trí vô-lăng trong khoang lái.
Trên Tai 9, vành vô-lăng có thể xoay 180 độ rồi thu vào một khoang trong bảng táp-lô. Khi cơ cấu hoàn tất, một nắp che đóng lại và khay nhỏ có thể được mở ra tại vị trí trước ghế lái. Theo BYD, thiết kế này giúp tăng không gian sử dụng trong cabin khi xe dừng.
Đây không phải lần đầu công nghệ lái điện tử xuất hiện trên ô tô thương mại. Năm 2013, Infiniti giới thiệu hệ thống Direct Adaptive Steering trên mẫu Q50. Công nghệ này đã sử dụng tín hiệu điện để điều khiển bánh xe, nhưng vẫn có liên kết cơ khí dự phòng trong trường hợp hệ thống điện tử gặp sự cố. Vì vậy, Q50 là một bước thử nghiệm sớm, chưa phải cấu hình lái điện tử hoàn toàn tách rời cơ khí như các mẫu xe thế hệ sau.
Tesla Cybertruck là một ví dụ rõ hơn về hệ thống steer-by-wire không có liên kết cơ khí trực tiếp giữa vô-lăng và bánh xe. Hệ thống sử dụng cảm biến để truyền tín hiệu điện tử tới cơ cấu lái, đồng thời có các thành phần dự phòng nhằm duy trì khả năng hoạt động khi phát hiện lỗi.
Đầu năm 2025, nhà cung cấp phụ tùng ZF thông báo bắt đầu sản xuất hàng loạt hệ thống steer-by-wire cho mẫu NIO ET9. Hệ thống này gồm bộ chấp hành tại vô-lăng, bộ chấp hành cơ cấu lái và phần mềm điều khiển, không có kết nối cơ khí trực tiếp giữa vô-lăng và bánh trước. Điều đó cho thấy công nghệ đang chuyển dần từ các thử nghiệm riêng lẻ sang sản phẩm thương mại.
Dù vậy, cần phân biệt lái điện tử với xe tự lái. Steer-by-wire chỉ thay đổi cách truyền lệnh đánh lái, không tự quyết định hướng đi của phương tiện. Người lái vẫn trực tiếp điều khiển vô-lăng; các hệ thống hỗ trợ lái hoặc tự động hóa, nếu có, là những chức năng khác.
An toàn không chỉ nằm ở khả năng gập mở
Việc loại bỏ liên kết cơ khí trực tiếp giúp nhà sản xuất linh hoạt hơn trong thiết kế, nhưng đồng thời khiến khả năng điều khiển xe phụ thuộc nhiều hơn vào cảm biến, nguồn điện, bộ điều khiển, đường truyền tín hiệu và bộ chấp hành. Nếu một bộ phận gặp trục trặc, hệ thống phải có khả năng phát hiện, chuyển sang chế độ dự phòng hoặc duy trì mức điều khiển an toàn để người lái đưa xe vào vị trí dừng.
Hướng dẫn sử dụng Cybertruck của Tesla cũng mô tả hệ thống có nhiều cảm biến và bộ chấp hành dự phòng. Khi phát hiện vấn đề ở một thành phần dự phòng, xe có thể phát cảnh báo và yêu cầu người lái dừng lại. Đây là ví dụ cho thấy dự phòng không chỉ là một chi tiết kỹ thuật trong thiết kế, mà còn phải gắn với cách hệ thống phản ứng khi xảy ra lỗi.
Với vô-lăng gập, yêu cầu an toàn còn liên quan đến chính cơ cấu chuyển động. Hệ thống phải ngăn vô-lăng tự thu vào khi xe đang chạy hoặc khi người lái cần điều khiển phương tiện. Cơ chế khóa an toàn liên động phải bảo đảm cơ cấu chỉ hoạt động khi đáp ứng các điều kiện phù hợp, chẳng hạn xe đã dừng và trạng thái vận hành cho phép.
Một vấn đề khác là túi khí. BYD công bố Tai 9 có 13 túi khí. Với thiết kế vô-lăng có thể gập và thu vào bảng táp-lô, nhà sản xuất phải bảo đảm bản lề, khớp xoay và cơ cấu khóa giữ không làm sai lệch hướng bung hoặc cản trở hoạt động của túi khí người lái khi xảy ra va chạm. Hệ thống cũng cần được kiểm nghiệm ở những trạng thái khác nhau của cơ cấu gập. Hiện chưa có đủ tài liệu kỹ thuật công khai để đánh giá chi tiết cách BYD xử lý các tình huống này.
Các tiêu chuẩn an toàn đang dần được bổ sung để theo kịp công nghệ. Tháng 5/2026, Tổ chức Tiêu chuẩn hóa quốc tế (ISO) công bố ISO 19725:2026, bộ hướng dẫn an toàn dành riêng cho hệ thống steer-by-wire trên ô tô con và xe thương mại nhẹ. ISO lưu ý các yêu cầu trong tài liệu là cần thiết nhưng chưa đủ để bảo đảm an toàn; tiêu chuẩn này không thay thế việc áp dụng đầy đủ bộ tiêu chuẩn ISO 26262 về an toàn chức năng của hệ thống điện và điện tử trên xe.
Vô-lăng gập vào táp-lô tạo thêm không gian sử dụng khi xe dừng, nhưng cũng đưa cơ cấu chuyển động và hệ thống điện tử vào một bộ phận liên quan trực tiếp đến an toàn. Giá trị của thiết kế không chỉ nằm ở khả năng thu gọn trong 10 giây, mà còn ở độ tin cậy của hệ thống lái, khả năng bảo vệ khi va chạm và chi phí sửa chữa trong suốt vòng đời xe.