Xây dựng trường học an toàn, hạnh phúc trong thời đại AI

Ngăn chặn từ gốc bạo lực học đường

Vụ việc xảy ra ngày 19/10 tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi (xã Nội Bài, Hà Nội), khi một nam sinh lớp 12 hành hung cô giáo ngay trên bục giảng, khiến nữ giáo viên bị thương phải nhập viện điều trị, đã gây lo ngại trong dư luận. Ngày 21/10, cơ quan công an khởi tố vụ án, khởi tố bị can và ra lệnh tạm giam nam sinh để điều tra về hành vi cố ý gây thương tích.

Trước đó, ngày 16/10, một vụ xô xát giữa nhóm học sinh tại Hải Phòng khiến một học sinh lớp 11 bị thương nặng, tử vong tại bệnh viện. Những vụ việc liên tiếp cho thấy không thể ngăn chặn bạo lực học đường chỉ bằng tuyên truyền hay kiểm điểm sau vi phạm. Khi mâu thuẫn vượt tầm kiểm soát, hậu quả có thể đe dọa sức khỏe, tính mạng và tương lai của những người liên quan.

Đáng chú ý, bạo lực học đường không chỉ diễn ra trực tiếp trong lớp học, sân trường mà còn có thể bắt nguồn từ xung đột trên mạng xã hội. Lời nói xúc phạm, hành vi cô lập, phát tán hình ảnh riêng tư hoặc chia sẻ video đánh nhau trên mạng có thể kéo dài tổn thương tâm lý của học sinh, đồng thời làm gia tăng nguy cơ xảy ra hành vi tiêu cực ngoài đời thực.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam - Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), phòng, chống bạo lực học đường cần chuyển từ cách tiếp cận thiên về xử lý hậu quả sang chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm và can thiệp có hệ thống. Những vụ bạo lực nghiêm trọng đôi khi bắt đầu từ mâu thuẫn nhỏ, hành vi trêu chọc, cô lập hoặc xúc phạm kéo dài nhưng không được nhận diện, giải quyết kịp thời.

Điều này đặt ra yêu cầu nhà trường phải xây dựng cơ chế tiếp nhận thông tin thuận tiện, bảo mật và đáng tin cậy để học sinh có thể phản ánh khi bị bắt nạt hoặc chứng kiến hành vi bạo lực. Giáo viên chủ nhiệm cần được trang bị kỹ năng nhận diện những thay đổi về tâm lý, hành vi, quan hệ bạn bè của học sinh; đồng thời có quy trình phối hợp với phụ huynh, chuyên gia tâm lý và các cơ quan chức năng khi phát hiện nguy cơ.

Tuy nhiên, phòng ngừa không đồng nghĩa với dung thứ. Các hành vi xâm phạm thân thể, xúc phạm danh dự hoặc đe dọa an toàn của người khác phải bị xử lý nghiêm minh, bảo đảm quyền lợi của nạn nhân và trách nhiệm của người vi phạm. Bên cạnh kỷ luật, nhà trường cần tìm hiểu nguyên nhân, hỗ trợ điều chỉnh hành vi và ngăn ngừa tái diễn.

Trường học hạnh phúc vì thế không phải là nơi không có mâu thuẫn, mà là nơi mỗi mâu thuẫn được giải quyết bằng đối thoại, sự công bằng và trách nhiệm, trước khi phát triển thành hành vi gây tổn thương.

Lấy con người làm trung tâm

Trong bối cảnh AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi, yêu cầu xây dựng trường học hạnh phúc cần được mở rộng từ không gian lớp học sang môi trường số, đồng thời chú trọng sức khỏe tinh thần của cả học sinh và giáo viên.

Theo TS Mai Mỹ Hạnh - Phó Trưởng khoa Tâm lý học (Trường Đại học Sư phạm TPHCM), xây dựng trường học hạnh phúc trong bối cảnh chuyển đổi số cần quan tâm đến sức khỏe tinh thần của giáo viên và khía cạnh hạnh phúc số. Giáo viên không chỉ cần năng lực sử dụng công nghệ mà còn cần được hỗ trợ để cân bằng cảm xúc, giảm áp lực nghề nghiệp và nâng cao khả năng ứng xử sư phạm.

Góc nhìn này có ý nghĩa khi giáo viên vừa phải đổi mới phương pháp giảng dạy, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, vừa xử lý những tình huống phức tạp trong quan hệ thầy trò. Áp lực kéo dài, thiếu kỹ năng xử lý xung đột và sự hỗ trợ cần thiết có thể khiến giáo viên gặp khó khăn khi giải quyết các tình huống bất thường. Vì vậy, xây dựng trường học hạnh phúc cần bắt đầu từ việc bảo đảm môi trường làm việc tích cực, tôn trọng và hỗ trợ đội ngũ nhà giáo.

Ở góc độ tâm lý học giáo dục, TS Vũ Việt Anh - Tổng Giám đốc Học viện Thành Công, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nắm bắt tâm lý học sinh và trang bị kỹ năng xử lý tình huống cho giáo viên. Khi học sinh có biểu hiện bất thường về cảm xúc, hành vi hoặc quan hệ xã hội, nhà trường cần chủ động tìm hiểu nguyên nhân, đánh giá nguy cơ và có biện pháp can thiệp phù hợp, thay vì chỉ nhìn nhận vấn đề qua những vi phạm nội quy.

Trong thời đại AI, những yêu cầu này càng cấp thiết. Công nghệ giúp học sinh học tập, sáng tạo nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ tiếp xúc với nội dung độc hại, bị bắt nạt trực tuyến, giả mạo hình ảnh hoặc lộ thông tin cá nhân. Những tổn thương trên không gian mạng có thể nhanh chóng lan rộng, ảnh hưởng đến danh dự, tâm lý và các mối quan hệ trong trường học.

Do đó, giáo dục kỹ năng số cần trở thành một phần thiết yếu trong xây dựng văn hóa học đường. Học sinh cần được hướng dẫn cách kiểm chứng thông tin, ứng xử văn minh trên mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện hành vi bắt nạt và tìm kiếm sự trợ giúp khi gặp nguy hiểm. Nhà trường cũng cần có quy trình rõ ràng để tiếp nhận, xác minh và xử lý các phản ánh liên quan đến bạo lực trực tuyến.

Gia đình giữ vai trò quan trọng trong xây dựng trường học hạnh phúc. Sự phối hợp giữa cha mẹ và giáo viên cần vượt ra ngoài trao đổi điểm số, kết quả học tập, hướng đến chia sẻ những thay đổi về cảm xúc, hành vi và các mối quan hệ của học sinh. Khi người lớn thống nhất cách ứng xử, lắng nghe và hướng dẫn trẻ giải quyết mâu thuẫn, nguy cơ bạo lực học đường sẽ giảm.