Xe máy cũ không đạt khí thải: Sửa những gì, khi nào nên thay xe?

Một nghiên cứu trên 5.240 xe máy tại Hà Nội cho thấy tỷ lệ phương tiện có ít nhất một chỉ tiêu khí thải vượt giới hạn giảm từ 40,28% trước bảo dưỡng xuống còn 10,38% sau bảo dưỡng. Kết quả cho thấy tình trạng kỹ thuật và chế độ bảo dưỡng có ảnh hưởng đáng kể đến lượng khí thải của xe máy đang lưu hành.

Nghiên cứu, đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam tháng 10/2024, cho biết sau khi được bảo dưỡng cơ bản, tỷ lệ xe vượt giới hạn khí thải giảm khoảng 74% so với ban đầu.

Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 trên 231 xe máy sử dụng bộ chế hòa khí, cũng ghi nhận tác động đáng kể của bảo dưỡng. Nồng độ CO (cacbon monoxit) trung bình giảm từ 5,501% xuống 2,794%, tương đương 49,2%. Nồng độ HC (hydrocarbon) trung bình giảm từ 1.380,73 ppm xuống 679,59 ppm, tương đương 50,8%.

Hai nghiên cứu cho thấy bảo dưỡng đúng kỹ thuật có thể giúp giảm đáng kể lượng khí thải, nhất là với những phương tiện có vấn đề về vận hành hoặc điều chỉnh động cơ.

Theo Quyết định 13/2026/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, Hà Nội và TP.HCM bắt đầu thực hiện kiểm định khí thải xe mô tô, xe gắn máy từ ngày 1/7/2027. Các thành phố trực thuộc Trung ương còn lại bắt đầu từ ngày 1/7/2028, trong khi các tỉnh còn lại thực hiện từ ngày 1/7/2030, trừ trường hợp địa phương quyết định áp dụng sớm hơn.

Tại Hà Nội và TP.HCM, từ ngày 1/1/2028, xe mô tô, xe gắn máy tham gia giao thông phải đáp ứng quy định khí thải từ Mức 2 trở lên. Vì vậy, việc kiểm tra và bảo dưỡng phương tiện trước thời điểm áp dụng là cần thiết, nhất là với những xe đã sử dụng nhiều năm.

Kiểm tra gì khi xe không đạt khí thải?

Khi nhận được kết quả kiểm định không đạt, chủ xe trước hết cần xác định chỉ tiêu nào vượt giới hạn và mức độ vượt bao nhiêu. Hai chỉ tiêu quan trọng đối với xe máy chạy xăng là CO và HC.

CO hình thành chủ yếu khi nhiên liệu cháy không hoàn toàn, thường tăng khi hỗn hợp xăng và không khí quá giàu hoặc quá trình cháy không hiệu quả. HC là nhóm hợp chất hydrocarbon chưa cháy hết, có thể tăng do bugi đánh lửa kém, động cơ bỏ máy hoặc các vấn đề cơ khí bên trong.

Tùy kết quả đo và tình trạng thực tế, cơ sở sửa chữa cần kiểm tra các bộ phận sau:

Lọc gió: Lọc gió bẩn, tắc có thể hạn chế lượng không khí đi vào động cơ, làm thay đổi tỷ lệ hòa khí và ảnh hưởng đến quá trình cháy. Cần vệ sinh hoặc thay mới nếu lọc đã xuống cấp.

Bugi và hệ thống đánh lửa: Bugi mòn, đánh lửa yếu hoặc không ổn định có thể khiến nhiên liệu cháy không hết, làm tăng lượng HC. Cần kiểm tra bugi, chụp bugi và các bộ phận liên quan.

Bộ chế hòa khí: Với xe sử dụng chế hòa khí, cần kiểm tra tình trạng bám cặn, đường cấp nhiên liệu và điều chỉnh tỷ lệ xăng - không khí. Chế hòa khí bẩn hoặc điều chỉnh sai có thể khiến hỗn hợp nhiên liệu quá giàu.

Hệ thống phun xăng điện tử: Với xe FI, cần kiểm tra kim phun, họng ga, cảm biến oxy và các cảm biến liên quan đến điều khiển nhiên liệu. Không nên mặc định cứ vệ sinh kim phun là giải quyết được mọi nguyên nhân.

Bộ xúc tác khí thải: Bộ phận này có nhiệm vụ xử lý một phần các chất ô nhiễm trong khí thải. Nếu bộ xúc tác bị hư hỏng hoặc giảm hiệu quả, xe vẫn có thể không đạt yêu cầu dù động cơ hoạt động tương đối bình thường.

Tình trạng cơ khí của động cơ: Nếu xe hao dầu, có khói bất thường, giảm công suất hoặc khó khởi động, cần kiểm tra độ kín buồng đốt, piston, xéc-măng và xy-lanh. Động cơ mài mòn nghiêm trọng có thể phải sửa chữa lớn.

Không nên thay thế hàng loạt linh kiện chỉ vì xe không đạt khí thải. Chẳng hạn, CO cao có thể liên quan đến tỷ lệ hòa khí, trong khi HC cao có thể xuất phát từ hệ thống đánh lửa hoặc tình trạng cơ khí. Việc xác định đúng nguyên nhân giúp tránh sửa chữa không cần thiết.

Chủ xe cũng cần lưu ý mức khí thải áp dụng không giống nhau cho mọi phương tiện. Theo Thông tư 92/2025/TT-BNNMT do Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành và Quyết định 13/2026/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, xe được phân loại theo loại phương tiện và năm sản xuất hoặc nhập khẩu để áp dụng giới hạn tương ứng.

Đối với xe mô tô, phương tiện sản xuất trước năm 2008 áp dụng Mức 1; từ năm 2008 đến hết năm 2016 áp dụng Mức 2; từ năm 2017 đến hết ngày 30/6/2026 áp dụng Mức 3; từ ngày 1/7/2026 áp dụng Mức 4. Xe gắn máy có lộ trình riêng, trong đó xe sản xuất trước năm 2016 áp dụng Mức 1, xe từ năm 2017 đến hết ngày 30/6/2027 áp dụng Mức 2 và xe từ ngày 1/7/2027 áp dụng Mức 4.

Do đó, không thể lấy một ngưỡng khí thải để đánh giá tất cả xe máy cũ. Đồng thời, kết quả nghiên cứu năm 2024 và 2021 cũng không thể dùng để dự báo chính xác tỷ lệ xe sẽ đạt quy chuẩn mới sau bảo dưỡng, bởi điều kiện và giới hạn đánh giá không hoàn toàn giống nhau.

Sửa xe hay thay mới?

Sau khi xác định nguyên nhân, chủ xe nên yêu cầu cơ sở sửa chữa giải thích rõ bộ phận nào cần xử lý, phương án khắc phục và chi phí dự kiến trước khi đồng ý sửa.

Với những lỗi thông thường như lọc gió bẩn, bugi xuống cấp, chế hòa khí hoặc kim phun bám cặn, việc bảo dưỡng và thay thế vật tư có thể là phương án ít tốn kém hơn nhiều so với đại tu động cơ. Sau khi xử lý, cần kiểm tra lại tình trạng vận hành và đo khí thải nếu có điều kiện.

Ngược lại, nếu xe thường xuyên tiêu hao dầu bôi trơn, động cơ giảm công suất, có dấu hiệu mài mòn nặng hoặc phải sửa chữa nhiều bộ phận, chủ xe cần tính toán kỹ trước khi tiếp tục đầu tư. Chi phí đại tu có thể lớn nhưng chưa chắc bảo đảm phương tiện vận hành ổn định trong thời gian dài. Khi đó, thay xe có thể là lựa chọn kinh tế hơn.

Theo Thông tư 30/2026/TT-BXD do Bộ Xây dựng ban hành, khi xe không đạt kiểm định khí thải, cơ sở kiểm định thông báo kết quả và cập nhật thông tin phương tiện không đạt vào phần mềm quản lý của Cục Đăng kiểm Việt Nam. Nếu phương tiện được kiểm định lại và đạt yêu cầu, thông tin không đạt trước đó sẽ được gỡ sau khi kết thúc kiểm tra.