Xe máy điện: Những lưu ý để tránh cháy nổ khi sử dụng pin

Từ ngày 9/10, Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 31:2026/BXD về ắc quy sử dụng cho xe mô tô điện, xe gắn máy điện có hiệu lực. Quy chuẩn được ban hành kèm Thông tư 13/2026/TT-BXD của Bộ Xây dựng, thay thế QCVN 91:2024/BGTVT.

Quy chuẩn mới đặt ra các yêu cầu kỹ thuật đối với ắc quy mới sử dụng cho xe mô tô điện, xe gắn máy điện, phục vụ hoạt động sản xuất, lắp ráp, nhập khẩu, kiểm tra, thử nghiệm và chứng nhận chất lượng an toàn kỹ thuật, bảo vệ môi trường. Đây là cơ sở để kiểm soát chất lượng ắc quy trước khi đưa ra thị trường, không phải quy định buộc người dân phải thay thế pin, ắc quy đang sử dụng.

Quy định mới được ban hành trong bối cảnh thị trường xe máy điện tăng trưởng nhanh. Theo thống kê của MotorcyclesData, trong bảy tháng 2026, Việt Nam tiêu thụ 513.742 xe máy điện, tăng 97,2% so với cùng kỳ năm trước. Thị phần xe máy điện trong tổng lượng xe máy bán ra tăng từ 16,8% lên 27,6%.

Số lượng phương tiện sử dụng điện tăng nhanh khiến vấn đề an toàn pin, ắc quy trở nên đáng quan tâm hơn. Chất lượng sản phẩm là một yếu tố, nhưng cách sạc, bảo quản, sửa chữa và thay thế của người sử dụng cũng ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ an toàn.

Không dùng sạc sai thông số, tránh tự ý độ pin

Một trong những nguyên tắc quan trọng khi sử dụng xe máy điện là lựa chọn bộ sạc phù hợp với loại pin hoặc ắc quy của phương tiện. Bộ sạc không tương thích, không bảo đảm chất lượng hoặc đã hư hỏng có thể khiến quá trình sạc không được kiểm soát đúng cách, làm tăng nguy cơ quá nhiệt, chập điện và cháy.

Người dùng nên sử dụng bộ sạc do nhà sản xuất cung cấp hoặc loại được nhà sản xuất xác nhận tương thích với phương tiện. Khi cần thay bộ sạc, không nên chỉ căn cứ vào việc đầu cắm có vừa với xe hay không mà cần đối chiếu điện áp, dòng sạc và các thông số kỹ thuật được khuyến nghị.

Cục Cảnh sát Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ từng cảnh báo nguy cơ cháy, nổ khi sử dụng pin, ắc quy không rõ nguồn gốc, đã qua sửa chữa hoặc bị thay đổi thông số kỹ thuật. Việc đấu nối thiết bị điện thiếu an toàn, sử dụng bộ sạc không phù hợp hoặc sạc tại nơi nóng, ẩm, thiếu thông thoáng cũng tiềm ẩn rủi ro.

Việc tự ý thay đổi kết cấu hệ thống điện, tăng dung lượng pin, đấu ghép thêm cell hoặc thay bộ pin khác chủng loại cũng cần tránh nếu không có xác nhận về khả năng tương thích và không được thực hiện bởi đơn vị có chuyên môn. Một bộ pin có kích thước vừa với khoang chứa chưa chắc đáp ứng yêu cầu về điện áp, dòng xả, hệ thống quản lý pin và khả năng tản nhiệt của xe.

Người dùng cũng không nên tiếp tục sử dụng bộ sạc có dây dẫn bị hở, đầu cắm cháy xém, lỏng hoặc nóng bất thường. Khi phát hiện những dấu hiệu này, cần ngừng sạc và đưa thiết bị đi kiểm tra, khắc phục trước khi sử dụng trở lại.

Nhận biết dấu hiệu bất thường, không cố sử dụng pin hỏng

Pin lithium-ion có mật độ năng lượng cao. Khi xảy ra chập điện, va đập mạnh hoặc quá nhiệt, pin có thể xuất hiện hiện tượng phản ứng nhiệt dây chuyền, khiến nhiệt độ tăng nhanh, giải phóng khí cháy và gây cháy lan.

Các sự cố liên quan đến pin lithium-ion còn có nguy cơ phát sinh khói, khí độc và tái cháy ngay cả khi ngọn lửa bên ngoài đã được khống chế. Vì vậy, người sử dụng cần chú ý những biểu hiện bất thường của bộ pin như phồng, biến dạng, nứt vỡ, rò rỉ, nóng lên bất thường, có mùi khét hoặc phát ra tiếng xì.

Khi phát hiện những dấu hiệu này, người dùng cần ngừng sử dụng và ngừng sạc xe, không tự tháo mở hoặc tìm cách sửa chữa bộ pin. Nếu pin phát khói, có tiếng xì hoặc xuất hiện dấu hiệu cháy, cần nhanh chóng rời khỏi khu vực nguy hiểm, cảnh báo người xung quanh và gọi lực lượng cứu hỏa theo số 114. Không nên cố di chuyển bộ pin đang có dấu hiệu mất an toàn.

Vị trí sạc cũng cần được lựa chọn cẩn thận. Người dùng nên sạc tại nơi khô ráo, thông thoáng, tránh gần nguồn nhiệt và vật liệu dễ cháy. Không đặt xe hoặc pin đang sạc tại hành lang, cầu thang, lối thoát nạn hay những vị trí có thể cản trở việc thoát hiểm khi xảy ra sự cố.

Cục Cảnh sát Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ khuyến cáo sử dụng thiết bị sạc đúng tiêu chuẩn của nhà sản xuất, kiểm tra và bảo dưỡng phương tiện định kỳ, đồng thời tránh sạc tại khu vực kín hoặc nơi có nhiều vật liệu dễ cháy.

Thời gian sạc và điều kiện bảo quản cũng cần tuân theo hướng dẫn riêng của nhà sản xuất. Không nên áp dụng một mốc thời gian sạc chung cho tất cả loại pin, ắc quy, bởi công nghệ pin và hệ thống quản lý điện trên từng phương tiện có thể khác nhau. Người dùng cần tìm hiểu chức năng tự ngắt, cảnh báo và các yêu cầu an toàn của bộ sạc trước khi sử dụng.

Quy chuẩn mới không buộc xe đang lưu hành phải thay ắc quy

QCVN 31:2026/BXD quy định các yêu cầu kỹ thuật đối với ắc quy mới sử dụng cho xe mô tô điện, xe gắn máy điện. Quy chuẩn đưa ra các phép thử an toàn tùy theo chủng loại ắc quy, trong đó có thử nghiệm nạp điện quá mức, phóng điện quá mức, rung, ngắn mạch, ngâm nước và thả rơi đối với một số loại ắc quy tháo rời.

Các phép thử này nhằm đánh giá khả năng chịu đựng của ắc quy trong những điều kiện bất lợi, qua đó phục vụ việc kiểm soát chất lượng sản phẩm. Không phải tất cả phép thử đều áp dụng đồng loạt cho mọi loại ắc quy.

Người tiêu dùng cần hiểu đúng phạm vi của văn bản. Việc quy chuẩn mới có hiệu lực không đồng nghĩa tất cả xe máy điện đang lưu hành phải thay pin, ắc quy hoặc đưa phương tiện đi kiểm định lại. Thông tư 13/2026/TT-BXD có quy định chuyển tiếp đối với các kiểu loại ắc quy đã được tiếp nhận hồ sơ kiểm tra, thử nghiệm, chứng nhận trước ngày quy chuẩn có hiệu lực.

Khi mua xe mới hoặc thay thế bộ pin, ắc quy, người dùng nên yêu cầu đơn vị bán hàng cung cấp thông tin về nhà sản xuất, chủng loại, thông số kỹ thuật, chế độ bảo hành và tài liệu liên quan đến chất lượng sản phẩm. Với bộ pin thay thế, cần xác nhận rõ khả năng tương thích với mẫu xe, thay vì chỉ dựa vào quảng cáo về dung lượng hoặc quãng đường di chuyển.

Một bộ pin đáp ứng yêu cầu kỹ thuật khi xuất xưởng không có nghĩa sẽ an toàn trong mọi điều kiện sử dụng. Va đập, ngập nước, sửa chữa không đúng kỹ thuật, sử dụng bộ sạc không tương thích hoặc tự ý thay đổi kết cấu đều có thể làm ảnh hưởng đến tình trạng an toàn ban đầu.