Bảo vệ bản quyền trong kỷ nguyên số
Chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra những cơ hội chưa từng có cho hoạt động sáng tạo, đồng thời cũng đặt công tác bảo vệ quyền tác giả trước những thách thức mới. Khi một tác phẩm có thể được lan truyền đến hàng triệu người chỉ trong vài giây, việc xây dựng cơ chế bảo vệ bản quyền hiệu quả không chỉ nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của tác giả mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của các ngành công nghiệp văn hóa và nền kinh tế sáng tạo.
Cơ hội lớn đi cùng thách thức
Hiện nay công nghệ số trở thành động lực quan trọng thúc đẩy mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội. Trong lĩnh vực văn hóa và sáng tạo, Internet, nền tảng số, dữ liệu lớn và đặc biệt là AI đã làm thay đổi toàn diện phương thức sáng tạo, phân phối, khai thác và tiếp cận các tác phẩm.
Tuy nhiên, chính môi trường số cũng khiến việc sao chép, chỉnh sửa và phát tán tác phẩm trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Một bản nhạc, bộ phim, cuốn sách điện tử hay bức ảnh có thể bị sao chép hàng nghìn lần chỉ trong vài phút mà gần như không làm thay đổi chất lượng của bản gốc.
Các hành vi xâm phạm quyền tác giả cũng ngày càng tinh vi. Không chỉ là việc đăng tải trái phép trên các website, nhiều đối tượng còn sử dụng livestream, mạng xã hội, nền tảng chia sẻ video, ứng dụng nhắn tin hoặc các dịch vụ lưu trữ đám mây để phát tán nội dung vi phạm. Không ít website đặt máy chủ ở nước ngoài, gây khó khăn cho công tác xử lý của cơ quan quản lý.
Đặc biệt, sự xuất hiện của AI tạo sinh đang đặt ra nhiều câu hỏi mới. Các mô hình AI cần khối lượng dữ liệu rất lớn để huấn luyện, trong đó có không ít dữ liệu là các tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả. Điều này làm phát sinh những tranh luận về việc sử dụng dữ liệu có bản quyền, trách nhiệm của các nhà phát triển AI cũng như quyền lợi của tác giả khi tác phẩm của họ được sử dụng để đào tạo các mô hình trí tuệ nhân tạo.
Ông Trần Hoàng - Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Việt Nam (Bộ VHTTDL) cho biết, thế giới đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, trong đó chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đã làm thay đổi căn bản cách thức sáng tạo, phân phối, khai thác và tiếp cận các tác phẩm. Đây là cơ hội to lớn để phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và nền kinh tế sáng tạo. Tuy nhiên, cùng với đó là những thách thức ngày càng phức tạp đối với công tác bảo hộ và thực thi quyền tác giả. Các hành vi sao chép, truyền đạt trái phép, phát tán nội dung trên các nền tảng số, livestream, dịch vụ chia sẻ tệp, website xuyên biên giới hay việc sử dụng tác phẩm trong quá trình phát triển các công nghệ mới đang đặt ra yêu cầu phải đổi mới cả về thể chế, công nghệ và cơ chế phối hợp thực thi.
Hoàn thiện cơ chế thực thi trong môi trường số
Thực tế cho thấy, bảo vệ bản quyền trong thời đại số không thể chỉ dựa vào các biện pháp truyền thống. Cần phải tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng phù hợp với thực tiễn phát triển của công nghệ.
Tại Việt Nam, cùng với quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ và quyền tác giả, nhiều hoạt động tăng cường thực thi trên môi trường số cũng đang được triển khai. Các cơ quan quản lý, tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả và doanh nghiệp công nghệ từng bước đẩy mạnh phối hợp nhằm phát hiện, xử lý các hành vi vi phạm, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về tôn trọng bản quyền.
Theo ông Trần Hoàng, thời gian qua Việt Nam đã không ngừng hoàn thiện hệ thống pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan. Tăng cường năng lực thực thi; thúc đẩy ứng dụng công nghệ số trong quản lý nhà nước. Đồng thời đẩy mạnh hợp tác quốc tế nhằm đáp ứng yêu cầu của quá trình hội nhập và sự phát triển nhanh chóng của công nghệ. Đối với lĩnh vực thực thi trên môi trường số, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện các cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, chủ thể quyền, doanh nghiệp công nghệ, các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian và các nền tảng số nhằm nâng cao hiệu quả phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan.
Bảo vệ bản quyền không chỉ là câu chuyện của cơ quan quản lý hay chủ sở hữu quyền tác giả mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Một thị trường sáng tạo chỉ có thể phát triển bền vững khi người sử dụng hình thành thói quen tiếp cận các sản phẩm hợp pháp, sẵn sàng trả phí cho những giá trị mà mình được thụ hưởng. Mỗi lượt xem, mỗi lượt tải hay mỗi lần sử dụng sản phẩm có bản quyền thông qua các kênh chính thống đều góp phần tạo nguồn lực để các tác giả tiếp tục sáng tạo.
Luật sư Nguyễn Anh Tú - Công ty Luật TNHH LLA Legal cho rằng, cần hoàn thiện cổng thông tin đăng ký tác quyền, tích hợp quản lý tác quyền số, nghiên cứu và phát triển các công nghệ thu phí tác quyền bằng blockchain... Ngoài ra, cần sửa đổi, bổ sung hệ thống quy phạm pháp luật hoàn chỉnh hơn, cụ thể hơn, nhất là vấn đề bảo vệ bản quyền trên môi trường số và bảo vệ bản quyền bằng giải pháp công nghệ.
Bảo vệ bản quyền trong kỷ nguyên số là nhiệm vụ vừa cấp bách vừa lâu dài. Đó không chỉ là việc xử lý các hành vi vi phạm mà còn là quá trình hoàn thiện thể chế, ứng dụng công nghệ, tăng cường hợp tác quốc tế và xây dựng văn hóa tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ trong toàn xã hội. Khi quyền tác giả được bảo vệ hiệu quả, các nhà sáng tạo sẽ có thêm động lực cống hiến, doanh nghiệp sẽ mạnh dạn đầu tư, còn các ngành công nghiệp văn hóa sẽ có điều kiện phát triển bền vững, đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế và nâng cao vị thế của Việt Nam trong nền kinh tế sáng tạo toàn cầu.