Khi công nghệ “tiếp sức” cho sân khấu

Mở ra hướng mới

Không gian núi rừng, đại dương được mở ra trên sân khấu xiếc; những cảnh chiến trận, tích truyện lịch sử được tái hiện bằng hình ảnh trí tuệ nhân tạo (AI) trong kịch nói. Những thay đổi ấy đang hiện diện trong các chương trình mới của Liên đoàn Xiếc Việt Nam và Nhà hát Kịch Hà Nội, cho thấy nỗ lực đưa công nghệ vào sáng tạo, làm mới cách biểu đạt và tiếp cận công chúng.

Với “Sơn thần thủy quái”, Liên đoàn Xiếc Việt Nam làm mới câu chuyện Sơn Tinh, Thủy Tinh so với cách dàn dựng cách đây 20 năm. Công nghệ trình chiếu mở rộng không gian thị giác, giúp nghệ sĩ hóa thân vào câu chuyện. Để thực hiện, Liên đoàn phải phối hợp với đối tác công nghệ thử nghiệm khả năng trình chiếu trên mái vòm, điều chỉnh ánh sáng và xử lý sự tương thích giữa thiết bị với không gian biểu diễn.

Rạp Xiếc Trung ương được xây dựng khoảng 35 năm trước, khi những yêu cầu về trình chiếu hiện đại chưa được đặt ra như hiện nay. Việc ứng dụng công nghệ vì thế kéo theo nhiều vấn đề về hạ tầng, hệ thống treo thiết bị, âm thanh và ánh sáng. NSND Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, nhấn mạnh: “Có thiết bị chưa đồng nghĩa với việc khai thác hiệu quả”. Theo ông Thắng, công nghệ cần được tính đến ngay từ khi hình thành ý tưởng, xây dựng kịch bản và phải phù hợp với điều kiện của từng nhà hát.

Tiếp nối hướng tìm tòi ấy, mới đây Liên đoàn ra mắt “Kỳ Yến - Bữa tiệc diệu kỳ”, kết hợp kỹ thuật xiếc, âm nhạc, công nghệ trình chiếu 3D Mapping và trải nghiệm ẩm thực. Khán giả vừa thưởng thức các tiết mục như “Đu nón - Hello Việt Nam”, “Hình tượng 4 nam”, “Dây lụa tập thể nữ”, đu dây đôi…, vừa hòa mình vào không gian hình ảnh, âm thanh và văn hóa ẩm thực. Sau buổi diễn thử nghiệm ngày 20/10, Liên đoàn dự kiến tiếp tục điều chỉnh, hoàn thiện chương trình, hướng tới ra mắt rộng rãi vào dịp Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11.

Về lâu dài, “Kỳ Yến” được định hướng phát triển với những chủ đề linh hoạt, gắn nghệ thuật biểu diễn với điểm đến văn hóa và du lịch. Cách làm này mở rộng trải nghiệm thưởng thức, đồng thời tìm kiếm hướng phát triển mới cho sản phẩm xiếc trong công nghiệp văn hóa.

Ở lĩnh vực kịch nói, Nhà hát Kịch Hà Nội đưa công nghệ vào tác phẩm lịch sử “Huyền tích Hồ Gươm”, phối hợp cùng đạo diễn Khải Anh và đơn vị công nghệ, kết hợp hình ảnh AI với diễn xuất trực tiếp. Những cảnh chiến trận, Lê Lai cứu chúa và không gian gắn với sự tích trả gươm được tính toán để mở rộng bối cảnh trên sân khấu có diện tích hạn chế, tạo thêm sức hấp dẫn với khán giả trẻ.

NSND Trung Hiếu, Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội, cho rằng chất lượng tác phẩm phụ thuộc vào năng lực sáng tạo, tổ chức sản xuất và khả năng khai thác nguồn lực. Với sân khấu có tính ước lệ và nhịp điệu riêng, hình ảnh công nghệ phải nằm trong phương án dàn dựng thống nhất. Từ thực tiễn thực hiện tác phẩm lịch sử, ông đề xuất xây dựng hệ thống dữ liệu văn hóa, lịch sử để tra cứu trang phục, giáp trụ, cờ hiệu, kiến trúc và sinh hoạt của từng thời kỳ, làm cơ sở cho việc tái hiện quá khứ chính xác hơn.

Sự chuyển mình còn diễn ra trong quá trình tập luyện, biểu diễn. Diễn viên Thu Hương của Liên đoàn Xiếc Việt Nam, từng tham gia nhiều cuộc thi quốc tế và giành giải thưởng, cũng phải thích nghi với cách dàn dựng mới. Chị chia sẻ: “Công nghệ không giúp chúng tôi quay thêm vòng hay bớt đau khi thực hiện động tác, nhưng có thể làm nổi bật nghệ sĩ, hỗ trợ biểu đạt và tạo thêm cảm xúc trên sân khấu”. Khi kết hợp mapping, nghệ sĩ và ê-kíp kỹ thuật phải phối hợp điều chỉnh ánh sáng, vừa bảo đảm hiệu quả trình chiếu, vừa đáp ứng yêu cầu an toàn khi biểu diễn.

Tại tọa đàm “Ứng dụng công nghệ số trong hoạt động nghệ thuật biểu diễn - Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn” mới đây, các nghệ sĩ, nhà quản lý và chuyên gia cùng nhấn mạnh yêu cầu lựa chọn công nghệ phù hợp với đặc thù từng loại hình, đầu tư cho con người và xây dựng dữ liệu văn hóa. Những kinh nghiệm thực tế cũng đặt ra câu hỏi: làm thế nào để công nghệ thực sự tiếp sức cho nghệ thuật, thay vì lấn át giá trị của tác phẩm?

Không để công nghệ lấn át nghệ thuật

NSND Nguyễn Tiến Dũng, Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam, cho rằng múa rối có những yêu cầu thẩm mỹ riêng, cần sự tinh tế trong từng chuyển động. Nhân vật rối có thể rất nhỏ, nhưng chính sự khéo léo trong điều khiển, tạo hình và chuyển động làm nên sức hấp dẫn của loại hình nghệ thuật này. Nếu hình ảnh trình chiếu quá lớn, quá mạnh, công nghệ có thể lấn át con rối, khiến khán giả không còn tập trung vào giá trị cốt lõi của tiết mục.

Bởi vậy, công nghệ cần được lựa chọn theo đặc thù từng sân khấu. Không gian tròn, mái vòm của xiếc có thể thuận lợi cho việc mở rộng hình ảnh, trong khi múa rối đòi hỏi sự tiết chế để giữ những chuyển động nhỏ và tinh tế. Với kịch nói, hình ảnh trình chiếu phải phục vụ diễn xuất và mạch kể, không trở thành yếu tố thu hút sự chú ý thay cho câu chuyện trên sân khấu.

TS, NSND Trần Ly Ly, Bí thư Đảng ủy Học viện Múa Việt Nam, nhấn mạnh chuyển đổi số cần được nhìn nhận trong toàn bộ quá trình sáng tạo, tổ chức sản xuất, phân phối, quản lý và tiếp cận công chúng. Theo bà, cần xây dựng hệ thống dữ liệu nghệ thuật biểu diễn để lưu giữ tư liệu, theo dõi sự biến đổi của các loại hình qua từng giai đoạn và tạo chất liệu cho sáng tạo mới.

NSND Trần Ly Ly kiến nghị Bộ VHTTDL sớm xem xét xây dựng bộ tiêu chí, danh mục dự án ưu tiên; các nhà hát chủ động kiểm kê tư liệu, rà soát hạ tầng và xác định nhu cầu. Đầu tư cần phân biệt giữa hạ tầng cơ bản phục vụ lâu dài với công nghệ riêng cho từng tác phẩm, đồng thời có cơ chế linh hoạt để các đơn vị lựa chọn, thuê và khai thác giải pháp phù hợp.

Công nghệ chỉ thực sự tiếp sức cho sân khấu khi phù hợp với nội dung, điều kiện biểu diễn và bản sắc từng loại hình. Đặt nghệ sĩ và giá trị nghệ thuật ở vị trí trung tâm, công nghệ sẽ mở ra những cách biểu đạt mới mà không làm mất đi sức hấp dẫn vốn có của sân khấu.