Bảo vệ trẻ em trên mạng xã hội

Từ giới hạn thời gian đến kiến tạo môi trường số an toàn

Theo dự thảo sửa đổi, bổ sung Nghị định 147/2024/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng, trẻ dưới 16 tuổi được đề xuất chỉ chơi game tối đa 60 phút mỗi ngày; tài khoản mạng xã hội phải do cha mẹ hoặc người giám hộ đăng ký, quản lý. Dự thảo cũng đưa ra nhiều giải pháp nhằm tăng cường bảo vệ trẻ em, từ xác minh độ tuổi, thiết lập quyền riêng tư mặc định ở mức cao đến nghiên cứu các quy định về giới hạn tương tác.

Lý giải cho những đề xuất này, bà Nguyễn Thị Thanh Huyền - Phó Cục trưởng Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử (Bộ VHTTDL), cho biết các quy định mới được bổ sung nhằm quản lý chặt chẽ hơn để bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng. Theo dự thảo, các nền tảng phải có giải pháp kỹ thuật xác định người dùng là trẻ em để phân phối nội dung phù hợp, đồng thời chủ động ngăn chặn những nội dung độc hại hoặc có thể ảnh hưởng đến trẻ.

Những thay đổi này xuất phát từ thực tế không gian số đã trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống của thế hệ trẻ.

Việt Nam hiện có hơn 72 triệu người sử dụng mạng xã hội, trong đó khoảng 7% ở độ tuổi 13-17. Khảo sát của UNICEF năm 2022 cho thấy 82% trẻ từ 12-13 tuổi và 93% trẻ từ 14-15 tuổi sử dụng Internet hàng ngày. Một con số thống kê cho thấy, trẻ em Việt Nam dành trung bình 5-7 giờ mỗi ngày cho mạng xã hội.

Không chỉ để giải trí, mạng xã hội đã trở thành kênh trao đổi thông tin quen thuộc của người trẻ. Từ kết bạn, giao lưu, tham gia các cộng đồng trực tuyến đến học tập, làm việc nhóm, nhiều học sinh sử dụng Zalo như công cụ trao đổi bài vở, nhận thông báo của lớp. Các nền tảng video và mạng xã hội cũng mở ra không gian học ngoại ngữ, lập trình, thiết kế hay chia sẻ những sản phẩm sáng tạo đầu tiên của mình.

Đó cũng là lý do nhiều quốc gia đã thay đổi cách tiếp cận. Trung Quốc giới hạn nghiêm ngặt thời gian chơi game và áp dụng xác minh danh tính để kiểm soát người dùng nhỏ tuổi. Australia cấm người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội. Trong khi đó, Hàn Quốc chuyển từ “Luật Tắt máy” sang trao quyền kiểm soát nhiều hơn cho gia đình; Anh, Pháp và nhiều nước châu Âu tập trung vào xác minh độ tuổi, kiểm soát nội dung và tăng trách nhiệm của các nền tảng.

Dù lựa chọn mô hình khác nhau, điểm chung là các chính sách không chỉ dừng ở việc giới hạn thời gian sử dụng, mà hướng tới xây dựng một môi trường số an toàn hơn cho trẻ em.

Công nghệ phải trở thành “lá chắn” cho trẻ em

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) và các thuật toán đề xuất nội dung khiến việc bảo vệ trẻ em trên không gian mạng trở nên phức tạp hơn.

Ngày nay, điều giữ chân người dùng không chỉ là những gì họ chủ động tìm kiếm, mà còn là những gì thuật toán liên tục gợi ý. Với trẻ em, điều đó đồng nghĩa nguy cơ tiếp cận nội dung bạo lực, phản cảm, thử thách nguy hiểm hay thông tin sai lệch có thể đến từ chính cơ chế vận hành của nền tảng.

Vì vậy, một trong những vấn đề được thảo luận nhiều nhất là nên bảo vệ trẻ bằng cách hạn chế tương tác hay bằng các lớp bảo vệ thông minh hơn.

Ở góc độ doanh nghiệp công nghệ, bà Nguyễn Thu Thảo - Giám đốc Chính sách công phụ trách thị trường Việt Nam của Meta, cho rằng việc cấm hoàn toàn người dưới 16 tuổi tương tác trên mạng xã hội có thể tạo ra những hệ quả ngoài mong muốn. Theo bà Thảo, “nếu trẻ em chỉ được sử dụng mạng xã hội một cách thụ động, các nền tảng sẽ không còn những tín hiệu hành vi cần thiết để nhận diện” người dùng là trẻ em. Khi đó, các hệ thống AI và công cụ phát hiện chủ động sẽ thiếu dữ liệu để triển khai những cơ chế bảo vệ phù hợp.

Dưới góc độ chính sách công, ông Nguyễn Quang Đồng - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông, cũng cho rằng nếu tài khoản của trẻ chỉ được xem mà không được đăng bài, bình luận hay tương tác thì có thể khiến một bộ phận trẻ em tìm cách “vượt rào”, chuyển sang những nền tảng khó kiểm soát hơn. Giải pháp phù hợp hơn là xây dựng các mức bảo vệ theo từng nhóm tuổi, kết hợp trách nhiệm của nền tảng với vai trò giám sát của gia đình.

Thực tế, đây cũng là hướng đi đang được nhiều quốc gia lựa chọn. Thay vì cấm tuyệt đối, các nền tảng phát triển tài khoản dành cho thanh thiếu niên, thiết lập quyền riêng tư ở mức cao, lọc nội dung theo độ tuổi, giới hạn thời gian sử dụng, hạn chế người lạ liên hệ và cung cấp công cụ để phụ huynh theo dõi hoạt động của con.

Cùng với đó, AI ngày càng được sử dụng để xác minh độ tuổi, nhận diện hành vi bất thường, phát hiện nội dung độc hại và ngăn chặn nguy cơ xâm hại trẻ em trên môi trường mạng. Điều đó cho thấy công nghệ không chỉ tạo ra thách thức mà cũng có thể trở thành một phần của lời giải nếu được thiết kế theo hướng lấy an toàn của trẻ làm trung tâm.

Theo Thứ trưởng Bộ VHTTDL Phan Tâm, mục tiêu quản lý chính không phải là cấm hay hạn chế quá mức trẻ em tiếp cận mạng xã hội và các tính năng tương tác mà trọng tâm là đảm bảo khi trẻ em sử dụng mạng xã hội thì được đặt trong môi trường phù hợp với độ tuổi và được bảo vệ. Ông cũng đề nghị tiếp tục nghiên cứu theo hướng chuyển trọng tâm từ việc xác định người dùng có phải trẻ em hay không sang câu hỏi quan trọng hơn: Nếu là trẻ em thì cần được bảo vệ như thế nào?

Trong kỷ nguyên AI, nơi công nghệ ngày càng định hình cách con người học tập, giao tiếp và tiếp cận thông tin, bài toán không chỉ là giới hạn vài chục phút sử dụng mỗi ngày hay thêm một quy định quản lý. Điều quan trọng hơn là xây dựng một hệ sinh thái số an toàn, trong đó pháp luật tạo khung khổ, doanh nghiệp công nghệ chịu trách nhiệm với sản phẩm của mình, gia đình đồng hành cùng con, còn trẻ em được trang bị năng lực số để tự bảo vệ mình. Chỉ khi những “lớp bảo vệ” ấy vận hành đồng thời, không gian mạng mới thực sự trở thành môi trường giúp trẻ phát triển, thay vì trở thành một vùng rủi ro khó kiểm soát.