Biến đổi khí hậu đe dọa tương lai trẻ em
Biến đổi khí hậu, với những hiện tượng thời tiết cực đoan và bất thường như nắng nóng kéo dài, dịch bệnh lan rộng, thiếu nước sạch và thực phẩm, cùng làn sóng di cư bất đắc dĩ, đang trở thành đòn bẩy tác động trực tiếp lên sức khỏe và sự phát triển của trẻ em, từ não bộ, thể chất đến khả năng học tập và cơ hội sống.
Trái đất nóng lên, trẻ em chịu tổn thương sớm
Một trong những cảnh báo đáng chú ý nhất đến từ nghiên cứu đa quốc gia của Đại học New York (Mỹ). Phân tích dữ liệu của 19.607 trẻ em từ 3-4 tuổi tại 6 quốc gia có thu nhập thấp và trung bình gồm Gambia, Georgia, Madagascar, Malawi, Palestine và Sierra Leone, cho thấy: trẻ thường xuyên sống trong môi trường có nhiệt độ trung bình tối đa trên 30°C có khả năng đạt các mốc phát triển nền tảng về tiền đọc và tiền toán thấp hơn 5-6,7% so với nhóm trẻ sống trong điều kiện dưới 26°C (so sánh trong cùng khu vực và mùa). Tác động nặng nề hơn ở trẻ em thuộc gia đình nghèo, thiếu nước sạch, điều kiện vệ sinh kém hoặc sống tại đô thị nơi hiệu ứng “đảo nhiệt” làm nhiệt độ tăng cao.
Theo các nhà khoa học, phát triển sớm là nền tảng quyết định năng lực học tập, sức khỏe thể chất và tinh thần trong suốt cuộc đời. Phó Giáo sư Jorge Cuartas, tác giả chính của nghiên cứu, nhấn mạnh: “Chúng ta cần khẩn trương nghiên cứu sâu hơn để hiểu rõ cơ chế gây ra những tác động này, cũng như các yếu tố có thể bảo vệ hoặc làm tăng tính dễ tổn thương của trẻ. Những bằng chứng đó sẽ giúp xác định các mục tiêu chính sách và can thiệp cụ thể nhằm nâng cao khả năng thích ứng và chống chịu khi biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng”.
Theo dữ liệu do kênh Euronews tổng hợp từ Dịch vụ Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu, nhiệt độ trung bình toàn cầu trong giai đoạn từ tháng 1-11 năm qua đã cao hơn 1,48°C so với thời kỳ tiền công nghiệp, khiến năm 2025 nhiều khả năng trở thành một trong 3 năm nóng nhất từng được ghi nhận.
Riêng tại châu Âu, một nghiên cứu phối hợp giữa Đại học Hoàng gia London và Trường y học nhiệt đới và vệ sinh dịch tễ London, ước tính mùa hè 2025 đã gây ra khoảng 24.400 ca tử vong do nắng nóng, trong đó khoảng 16.500 ca (68%) được xác định có liên quan trực tiếp đến phần nhiệt độ gia tăng do hoạt động của con người. Điều này cho thấy giới hạn chịu đựng sinh học đang bị vượt ngưỡng, trong khi trẻ em là nhóm dễ tổn thương nhất.
Không chỉ gây tác động tức thời, biến đổi khí hậu còn tạo ra “độ trễ khí hậu”, tức là khoảng thời gian từ khi trẻ phơi nhiễm với nắng nóng, ô nhiễm hay suy dinh dưỡng đến khi các hệ quả sức khỏe bộc lộ rõ ràng. Độ trễ này có thể kéo dài 10-20 năm, khiến nhiều tổn thương tích lũy khó nhận diện ngay, nhưng biểu hiện rõ khi trẻ bước vào tuổi học đường, thanh thiếu niên hoặc thậm chí khi đã trưởng thành.
Báo cáo của Trung tâm Phát triển Trẻ em (Đại học Harvard) cũng nhấn mạnh rằng, biến đổi khí hậu đang làm thay đổi chính môi trường phát triển của trẻ từ chất lượng không khí, nguồn nước, thực phẩm đến sự ổn định của gia đình và hệ thống chăm sóc. Những cú sốc môi trường xảy ra trong các giai đoạn phát triển sớm như thai kỳ, sơ sinh và mẫu giáo có thể để lại hệ quả dài hạn đối với trí não, cảm xúc và khả năng học tập của trẻ.
Đặt trẻ em ở trung tâm thích ứng khí hậu
Trước những tác động ngày càng rõ rệt của biến đổi khí hậu, nhiều quốc gia đã chuyển từ cách tiếp cận ứng phó ngắn hạn sang đặt trẻ em làm trọng tâm của các chiến lược thích ứng khí hậu, kết hợp đồng thời giảm rủi ro, thích ứng và tăng khả năng chống chịu của hệ thống giáo dục – y tế – an sinh.
Tại Ấn Độ và Bangladesh, chính quyền địa phương đã triển khai các chương trình trường học chống nóng, bổ sung mái che, trồng cây xanh, cải thiện thông gió và bố trí điểm nước uống cho học sinh trong mùa hè khắc nghiệt. Tây Ban Nha và Pháp cho phép điều chỉnh thời khóa biểu, thậm chí đóng cửa trường học tạm thời trong các đợt nắng nóng kỷ lục để bảo vệ sức khỏe trẻ em.
Trong lĩnh vực y tế, các hiệp hội nhi khoa ở Mỹ, Úc và châu Âu khuyến nghị lồng ghép đánh giá rủi ro khí hậu vào chăm sóc ban đầu cho trẻ em. Bác sĩ không chỉ theo dõi dinh dưỡng hay tiêm chủng, mà còn tư vấn cho gia đình về an toàn nhiệt, chất lượng không khí và chuẩn bị thiên tai, dựa trên bằng chứng khoa học về độ trễ khí hậu, khi tổn thương sớm có thể chỉ bộc lộ sau nhiều năm.
Một giải pháp đang được nhiều quốc gia áp dụng là chương trình bữa ăn học đường bền vững. Nghiên cứu của Trường Vệ sinh và Y học Nhiệt đới London phối hợp Liên minh Bữa ăn học đường cho thấy, bữa ăn học đường được thiết kế hợp lý có thể vừa cải thiện dinh dưỡng trẻ em, vừa giảm phát thải và tác động môi trường. Hiện các chương trình này phục vụ khoảng 466 triệu trẻ em mỗi ngày; ở nhiều nước, chi tiêu cho bữa ăn học đường chiếm tới 70% mua sắm thực phẩm công, tạo đòn bẩy chuyển đổi hệ thống thực phẩm.
Ở cấp khu vực, Ủy ban Liên minh châu Phi về Quyền và Phúc lợi của trẻ em đã ban hành các tài liệu làm việc yêu cầu lồng ghép quyền trẻ em vào hành động khí hậu, từ bảo vệ sức khỏe, giáo dục đến môi trường sống an toàn. Ở cấp quốc gia, điều này được cụ thể hóa bằng ngân sách ưu tiên cho trường học an toàn trước nắng nóng, lũ lụt, hệ thống nước sạch, vệ sinh và y tế dự phòng tại các khu vực rủi ro cao.
Biến đổi khí hậu đang tác động trực tiếp đến tuổi thơ, từ sự phát triển sớm, dinh dưỡng, sức khỏe đến nơi ở và cơ hội học tập của trẻ em. Đặt trẻ em ở trung tâm của các chính sách thích ứng khí hậu sẽ giúp không chỉ hạn chế tổn thất trước mắt, mà còn bảo vệ tiềm năng phát triển của cả một thế hệ trong tương lai.
