Biến “nút thắt của nút thắt” trở thành khai mở không gian phát triển mới của đất nước

Hệ thống pháp luật phải thực sự trở thành nền tảng thể chế của phát triển

Phát biểu chỉ đạo tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu, đổi mới mạnh mẽ công tác lập pháp, xây dựng bằng được một hệ thống pháp luật hiện đại, thống nhất, ổn định, khả thi và kiến tạo phát triển.

Theo đó, Quốc hội phải tập trung nâng cao hơn nữa năng lực thể chế hóa, cụ thể hóa nghị quyết của Đảng thành chính sách và pháp luật; tạo khuôn khổ pháp lý vững chắc để thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026–2031 và những năm tiếp theo.

Hệ thống pháp luật phải thực sự trở thành nền tảng thể chế của phát triển, là công cụ để bảo vệ quyền con người, quyền công dân, là động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, giải phóng lực lượng sản xuất, khai mở những không gian phát triển mới cho đất nước.

Đặc biệt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ đạo, phải đổi mới căn bản tư duy xây dựng pháp luật theo hướng kiến tạo phát triển. Pháp luật không chỉ để quản lý cái đã có, mà còn phải mở đường cho cái mới; không chỉ điều chỉnh thực tiễn hiện hữu, mà còn phải kiến tạo tương lai; Luật không chỉ “mở đường” mà còn phải “sửa đường” .

Đối với những vấn đề mới, những lĩnh vực mới, những mô hình mới, những lực lượng sản xuất mới, cần có cách tiếp cận phù hợp, mạnh dạn thí điểm, có kiểm soát, tạo dư địa cho đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Quá trình lập pháp phải thật sự khoa học, dân chủ, minh bạch, lắng nghe được tiếng nói của chuyên gia, nhà khoa học, kinh nghiệm quốc tế, doanh nghiệp và Nhân dân.

Bên cạnh đó, mỗi đạo luật phải xuất phát từ lợi ích quốc gia-dân tộc, từ lợi ích chính đáng của Nhân dân; kiên quyết phòng, chống lợi ích nhóm, lợi ích cục bộ, mọi tác động tiêu cực làm méo mó chính sách. Phải chuyển mạnh từ tư duy “làm luật cho đủ” sang tư duy “làm luật để phát triển” ; từ “pháp luật tốt trên giấy” sang “pháp luật tốt trong cuộc sống”. Hiệu quả thực thi và sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp phải là thước đo cao nhất của chất lượng lập pháp.

Thực hiện chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, hiện việc tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đang được đẩy mạnh. Tính đến thời điểm hiện nay, công tác tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đang đạt được nhiều kết quả. Trong đó, Bộ Tư pháp đã hoàn thành việc xây dựng và vận hành chuyên mục “Tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật” tại Cổng Pháp luật Quốc gia. Bộ Ngoại giao đã công khai danh mục các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.  

Cuối tuần qua, tại phiên họp của Thường trực Ban Chỉ đạo, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Trưởng Ban Chỉ đạo về tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật nêu rõ, nếu làm không nghiêm túc thì không chỉ lãng phí nguồn lực mà còn bỏ lỡ cơ hội cải cách thể chế vốn đang là “nút thắt của nút thắt” cho phát triển. Tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật lần này không phải là một nhiệm vụ hành chính thông thường, mà là một cuộc “tổng kiểm kê thể chế”, một bước chuẩn bị chiến lược cho phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Trên tinh thần đó, Chủ tịch Quốc hội nêu một số quan điểm chỉ đạo xuyên suốt trong triển khai nhiệm vụ thời gian tới. Theo đó, việc rà soát phải gắn với yêu cầu phát triển, đồng thời phải trả lời được: quy định nào đang cản trở phát triển? quy định nào chồng chéo, mâu thuẫn, không còn phù hợp? Bảo đảm “đúng, trúng, thực chất”; tránh tuyệt đối tình trạng báo cáo đẹp, kết quả chung chung. Đặc biệt theo Chủ tịch Quốc hội phải lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm; lắng nghe thực tiễn; lấy ý kiến rộng rãi; đặc biệt là từ đối tượng chịu tác động trực tiếp.

Tập trung vào các lĩnh vực có tác động lớn 

Liên quan đến cuộc tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật lần này, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn yêu cầu, tổ chức rà soát phải có trọng tâm, trọng điểm, tập trung vào các lĩnh vực có tác động lớn đến phát triển, như: phân cấp, phân quyền; khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo; phát triển kinh tế tư nhân; hội nhập quốc tế.

Theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh, Ủy viên Ban Chỉ đạo Tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, đợt tổng rà soát lần này không chỉ dừng ở việc rà soát các quy định hiện hành, mà phải đánh giá toàn diện thực trạng hệ thống pháp luật, chỉ ra những quy định còn mâu thuẫn, chồng chéo; những nội dung không còn phù hợp với thực tiễn; những khoảng trống pháp lý chưa điều chỉnh kịp các quan hệ xã hội mới phát sinh. Theo kế hoạch, chậm nhất ngày 10/7, các địa phương phải gửi báo cáo bước đầu về Ban Chỉ đạo thông qua Bộ Tư pháp.

Đánh giá về cuộc tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, ông Nguyễn Ngọc Sơn, (ĐBQH TP. Hải Phòng) cho rằng, việc tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện nay là một chủ trương rất đúng, rất trúng và có ý nghĩa chiến lược. Bởi lâu nay chúng ta nói nhiều đến các điểm nghẽn về vốn, đất đai, đầu tư, khoa học công nghệ, chuyển đổi số, môi trường kinh doanh; nhưng phía sau rất nhiều điểm nghẽn đó lại là điểm nghẽn về thể chế.

Điểm quan trọng của lần tổng rà soát này không nên chỉ làm theo cách hành chính, tức là đếm văn bản còn hiệu lực hay hết hiệu lực, mà phải coi đây là một cuộc “tổng kiểm kê thể chế” phục vụ phát triển.

Theo ông Sơn, rà soát phải trả lời được những câu hỏi rất cụ thể: quy định nào đang cản trở phát triển; quy định nào làm phát sinh thủ tục không cần thiết; quy định nào khiến cán bộ sợ trách nhiệm, không dám làm; quy định nào đang tạo ra xung đột giữa các luật, giữa luật với nghị định, thông tư; và quy định nào không còn phù hợp với yêu cầu phát triển mới của đất nước.

“Sau tổng rà soát này, chúng ta không chỉ có một danh mục văn bản cần sửa, mà quan trọng hơn là hình thành được một phương thức mới trong xây dựng pháp luật lấy thực tiễn làm thước đo, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, lấy yêu cầu phát triển nhanh, bền vững làm mục tiêu. Đột phá về thể chế phải thể hiện ở kết quả cụ thể, đó là pháp luật phải minh bạch hơn, thống nhất hơn, dễ hiểu hơn, dễ thực hiện hơn và tạo được không gian cho đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, các mô hình kinh doanh mới phát triển”, ông Sơn nói.

Cần xây dựng một cơ chế đối chứng hai chiều

Cũng theo vị đại biểu Quốc hội đoàn Hải Phòng, song song với việc tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, cũng cần rà soát một cách hệ thống toàn bộ các nghị quyết về chương trình giám sát, các nghị quyết sau giám sát của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội. Bởi các nghị quyết giám sát chính là “tấm gương thực tiễn” phản chiếu rất rõ những bất cập của pháp luật trong quá trình tổ chức thi hành.

Qua giám sát, chúng ta thấy được luật nào còn chồng chéo, quy định nào không khả thi, chính sách nào thiếu công cụ thực hiện, trách nhiệm nào chưa rõ, khâu nào còn đùn đẩy, né tránh. Vì vậy, cần xây dựng một cơ chế đối chứng hai chiều: một bên là hệ thống văn bản quy phạm pháp luật; một bên là kết luận, kiến nghị sau giám sát của Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội. Những vấn đề đã được nhắc đi nhắc lại nhiều lần qua các cuộc giám sát nhưng chậm được sửa đổi trong luật, pháp lệnh, nghị định, thông tư phải được đưa vào danh mục ưu tiên xử lý. Làm như vậy thì tổng rà soát pháp luật mới thực sự dựa trên thực tiễn, chứ không chỉ là rà soát trên văn bản.

Trên cơ sở đó, theo ông Sơn, Quốc hội có thể nghiên cứu ban hành một nghị quyết mới mang tính tổng hợp, hợp nhất các yêu cầu, nhiệm vụ, kiến nghị còn hiệu lực từ nhiều nghị quyết giám sát đã ban hành. Nghị quyết này cần xác định rõ việc nào đã hoàn thành, việc nào tiếp tục thực hiện, việc nào cần điều chỉnh, việc nào cần chuyển hóa thành sửa đổi luật, pháp lệnh hoặc văn bản dưới luật.

Đây cũng là cách để giảm tình trạng nhiều nghị quyết cùng yêu cầu báo cáo về những nội dung tương tự, gây trùng lặp, dàn trải và tăng gánh nặng hành chính cho Chính phủ, bộ, ngành, địa phương. Đây là một bước đổi mới rất quan trọng trong hoạt động của Quốc hội: giám sát không dừng lại ở phát hiện vấn đề, mà phải trở thành đầu vào trực tiếp cho lập pháp. Khi kết quả giám sát được kết nối chặt chẽ với tổng rà soát pháp luật, chúng ta sẽ có cơ sở thực tiễn chắc chắn hơn để sửa luật, ban hành chính sách mới và khắc phục tình trạng kiến nghị đúng nhưng chậm đi vào cuộc sống.

“Nếu làm thực chất, tổng rà soát lần này sẽ không chỉ là sửa một số điều luật, mà là bước tái thiết quan trọng về tư duy lập pháp và quản trị quốc gia. Khi thể chế thông suốt thì nguồn lực sẽ được giải phóng, niềm tin thị trường được củng cố, bộ máy dám làm, dám chịu trách nhiệm hơn, hoạt động giám sát của Quốc hội cũng hiệu quả, tiết kiệm hơn và đất nước có thêm động lực để bước vào giai đoạn phát triển mới”, ông Sơn bày tỏ.