Bịt lỗ hổng pháp lý, đấu tranh hiệu quả với thực phẩm bẩn

Những hồi chuông báo động

Nhiều sự vụ liên quan đến vấn đề thực phẩm trong thời gian gần đây cho thấy thực trạng về vấn đề an toàn thực phẩm (ATTP) ngày càng ở mức độ nghiêm trọng, diễn biến phức tạp. Thông tin từ Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương), từ đầu năm đến nay, lực lượng quản lý thị trường (QLTT) đã kiểm tra 23.715 trường hợp, xử lý gần 20.000 vụ vi phạm, với tổng số tiền xử lý hơn 330 tỷ đồng; riêng lĩnh vực ATTP xử lý 2.124 vụ, xử phạt 16,9 tỷ đồng…

Ngày 12/7 vừa qua, Công an tỉnh Phú Thọ đã khởi tố, bắt tạm giam Đặng Thị Nga (SN 1971, trú tại xã Vĩnh Phú, tỉnh Phú Thọ) về tội “Sản xuất, buôn bán hàng giả là thực phẩm, phụ gia thực phẩm”. Kiểm tra cơ sở sản xuất của đối tượng tại xã Vĩnh Phú, lực lượng chức năng thu giữ hàng tấn tinh bột sắn, bột ngô, phẩm màu và bột màu vàng dùng để pha trộn, tạo ra sản phẩm có hình thức giống tinh bột nghệ trước khi đưa ra thị trường tiêu thụ.

Tại Hà Nội, thời gian qua lực lượng công an liên tiếp bóc gỡ nhiều đường dây tiêu thụ thực phẩm bẩn quy mô lớn. Trước đó, ngày17/3/2026, Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về kinh tế, tham nhũng, buôn lậu (PC03) đã triệt phá đường dây giết mổ, tiêu thụ khoảng 300 tấn lợn bệnh. Các đối tượng thu mua lợn mắc dịch tả châu Phi với giá rẻ, giết mổ, đóng gói, dán nhãn “lợn sạch” rồi đưa ra thị trường. Cơ quan chức năng đã khởi tố 8 bị can, trong đó có 4 cán bộ ngành thú y, kiểm dịch.

Đầu tháng 6/2026, Công an TP Hà Nội phối hợp với Chi cục Quản lý thị trường Hà Nội tiếp tục bóc trần đường dây thu gom, sơ chế và tiêu thụ hơn 1.200 tấn chân gà cùng nhiều thực phẩm hết hạn sử dụng tại các kho lạnh ở Hà Nội, Lạng Sơn. Hàng trăm tấn chân gà đã mốc, bốc mùi chuẩn bị đưa ra thị trường… Qua những vụ án này tiếp tục gióng lên hồi chuông báo động về nguy cơ mất an toàn thực phẩm và đặt ra câu hỏi về công tác quản lý.

Vạch trần thủ đoạn tinh vi

Phân tích về thủ đoạn trong “vụ án hơn 1.200 tấn chân gà nhập lậu tuồn ra thị trường”, Thượng tá Vũ Thị Hoàng Yến - Phó Trưởng phòng PC03, Công an TP Hà Nội cho biết, các đối tượng đã lợi dụng chính sách ưu đãi đối với loại hình nhập khẩu dành cho doanh nghiệp nhập nguyên liệu để sản xuất hàng xuất khẩu nhằm trục lợi. Thay vì đưa nguyên liệu vào chế biến và tái xuất, doanh nghiệp lại tiêu thụ ngay trong nước để thu lời bất chính và trốn thuế. Quá trình điều tra xác định các đối tượng xây dựng hệ thống phân phối tại nhiều địa phương, thậm chí lưu giữ cả những lô hàng đã hết hạn sử dụng trong kho lạnh để chuẩn bị đưa ra thị trường.

Cơ quan điều tra cũng làm rõ, ngoài việc tiêu thụ sai mục đích hàng nhập khẩu, các đối tượng còn xóa tem nhãn cũ, dán tem mới nhằm che giấu nguồn gốc và thời hạn sử dụng trước khi phân phối. Thủ đoạn này đặc biệt nguy hiểm bởi phần lớn hàng hóa được đưa vào các cơ sở kinh doanh ăn uống, khiến người tiêu dùng khó nhận biết chất lượng thực phẩm.

Đánh giá về chuyên án, Thiếu tướng Hà Xuân Duy - Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường (Bộ Công an), nhận định đây là vụ việc quy mô lớn chưa từng có trong đấu tranh với tội phạm về môi trường và ATTP. Các đối tượng đã nghiên cứu kỹ thị trường, lợi dụng tâm lý chuộng hàng giá rẻ để tiêu thụ thực phẩm không bảo đảm chất lượng. Cơ quan chức năng đang tiếp tục làm rõ toàn bộ quy trình từ thu gom hàng hết hạn, bảo quản, sơ chế, thay đổi hiện trạng sản phẩm đến vận chuyển, phân phối qua nhiều tầng nấc trung gian nhằm che giấu nguồn gốc.

Ông Trần Việt Hùng - Trưởng phòng Nghiệp vụ quản lý thị trường (Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước) phân tích, thực phẩm “bẩn” thường được các đối tượng cất giữ tại các kho lạnh ở khu vực hẻo lánh, quy trình thu mua - sơ chế - bảo quản - vận chuyển diễn ra khép kín, chủ yếu vào rạng sáng để tránh bị phát hiện. Cùng với sự phát triển của thương mại điện tử và mạng xã hội, các đối tượng còn chia nhỏ hàng hóa, che giấu xuất xứ và giao dịch trực tuyến để né tránh sự kiểm tra của cơ quan chức năng.

Cần tăng chế tài, hoàn thiện hành lang pháp lý

Mặc dù các vụ việc vi phạm ATTP liên tiếp được phát hiện, song nhiều chuyên gia cho rằng nếu chỉ dựa vào các đợt cao điểm kiểm tra thì chưa thể giải quyết tận gốc vấn nạn thực phẩm “bẩn”. Một trong những nguyên nhân lớn là hệ thống pháp luật và cơ chế quản lý vẫn còn những khoảng trống. Việc phân công trách nhiệm giữa các ngành chưa thật sự rõ ràng, dẫn đến tình trạng chồng chéo hoặc bỏ sót trong quá trình kiểm tra, giám sát. Quá trình xử lý còn gặp những vướng mắc cơ chế phối hợp, phương tiện vật chất kỹ thuật, về xác định hậu quả làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự.

Về vụ việc khoảng 300 tấn thịt lợn mang mầm bệnh bị tuồn ra thị trường, đặc biệt, cung cấp cả vào các trường học, Trung tướng Nguyễn Thanh Tùng - Giám đốc Công an TP Hà Nội nêu rõ quan điểm: “Đó là tội ác đầu độc thế hệ tương lai, cần phải nghiêm trị”. Do đó, đề nghị Quốc hội tăng hình phạt đối với hành vi này lên mức cao nhất bởi các sai phạm này liên quan đến hủy hoại giống nòi.

Ở góc độ chuyên môn, ông Trịnh Quang Đức - Chi cục trưởng Chi cục QLTT Hà Nội cho hay, theo quy định của pháp luật, muốn xác định cơ sở kinh doanh thực phẩm có vi phạm  hay không phải mang mẫu vật đi xét nghiệm tại phòng kiểm nghiệm được chỉ định. “Nhưng hiện số lượng phòng kiểm nghiệm chất lượng rất ít, khiến thời gian cho kết quả kiểm nghiệm kéo dài gây khó cho hoạt động thanh tra, kiểm tra” - ông Đức nêu.

Còn theo bà Nguyễn Kiều Oanh - Phó Giám đốc Sở Công thương Hà Nội, Chính phủ đã ban hành Luật ATTP năm 2020. Tuy nhiên, Luật cũng quy định có tới 3 bộ gồm: Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Công thương và Y tế cùng tham gia quản lý, dẫn đến việc thiếu phân định rõ trách nhiệm từng ngành, chồng lấn hoặc bỏ sót trách nhiệm trong quá trình kiểm tra, kiểm soát. “Cốt lõi nhất là pháp luật cần quy định những điều cấm các cơ sở sản xuất, tổ chức, cá nhân kinh doanh các mặt hàng thực phẩm. Cần nghiêm trị với các đối tượng bao che, cản trở các cơ quan chức năng thực hiện nhiệm vụ” - bà Oanh nhấn mạnh.

Từ thực tế đi giám sát tại nhiều nơi, bà Nguyễn Thị Việt Nga - Ủy viên Ủy ban Văn hoá và Xã hội của Quốc hội nêu quan điểm, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý để ngăn chặn thực phẩm bẩn phải được nhìn nhận là một yêu cầu cấp thiết, gắn với trách nhiệm bảo vệ quyền được sống, quyền được chăm sóc sức khỏe của mỗi người dân. Trước hết cần tiếp tục rà soát Luật ATTP và các văn bản liên quan theo hướng quản lý xuyên suốt toàn bộ chuỗi cung ứng, từ sản xuất nguyên liệu, chăn nuôi, trồng trọt, giết mổ, chế biến, vận chuyển, phân phối đến tiêu dùng. Trên thực tế, một sản phẩm có thể trải qua nhiều khâu, thuộc phạm vi quản lý của nhiều cơ quan. Nếu việc phân công không rõ ràng sẽ dễ dẫn đến tình trạng, một mặt hàng chịu nhiều tầng kiểm tra nhưng vẫn tồn tại khoảng trống trách nhiệm khi xảy ra vi phạm. Do đó, pháp luật phải xác định rõ một đầu mối chịu trách nhiệm chính, đồng thời thiết lập cơ chế phối hợp và chia sẻ dữ liệu hiệu quả giữa các ngành, các cấp.

Cùng với đó, theo bà Nga, cần chuyển mạnh từ quản lý theo thủ tục hành chính sang quản lý dựa trên mức độ rủi ro. Những sản phẩm, cơ sở và công đoạn có nguy cơ cao phải được giám sát chặt chẽ hơn; tăng cường kiểm tra đột xuất, lấy mẫu độc lập và cảnh báo sớm. Việc hậu kiểm phải thực chất, tránh tình trạng doanh nghiệp tự công bố sản phẩm nhưng cơ quan quản lý không có đủ nhân lực, phương tiện và dữ liệu để kiểm chứng kịp thời.