Cá nhân hóa học tập từ nhu cầu thực chất

Mở rộng cơ hội để mỗi học sinh phát triển thế mạnh

Trong một lớp học, học sinh có năng lực, sở thích và định hướng phát triển khác nhau. Có em yêu thích khoa học, công nghệ, lập trình; có em có năng khiếu về ngoại ngữ, nghệ thuật, thể thao; cũng có em muốn tìm hiểu sâu hơn về kỹ năng sống hoặc các lĩnh vực gắn với nghề nghiệp tương lai. Nếu chương trình chỉ được tổ chức theo một khuôn mẫu chung, những khác biệt này khó được phát hiện và nuôi dưỡng đầy đủ.

Đây là lý do giáo dục theo nhu cầu người học ngày càng được quan tâm. Thay vì chỉ cung cấp một chương trình chung, nhà trường có thể mở rộng nội dung học tập để học sinh lựa chọn theo năng lực, sở thích và định hướng cá nhân. Cách tiếp cận này không thay thế chương trình giáo dục phổ thông mà tạo thêm không gian để người học khám phá thế mạnh.

Thông tư 85/2026/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo có hiệu lực từ ngày 15/11/2026, tạo hành lang pháp lý cho việc tổ chức hoạt động giáo dục tăng cường và hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học tại các cơ sở giáo dục phổ thông.

Theo đó, các nội dung mở rộng, nâng cao hoặc chuyên sâu có thể bao gồm năng lực số, trí tuệ nhân tạo, lập trình, robot, STEM, ngoại ngữ, nghệ thuật, thể thao và những lĩnh vực phù hợp với nhu cầu của học sinh.

Giá trị của cá nhân hóa giáo dục không nằm ở việc mở thêm thật nhiều lớp học, mà ở chỗ học sinh được lựa chọn nội dung phù hợp, được hướng dẫn đúng năng lực và có cơ hội phát triển theo nhịp độ riêng. Nếu chỉ thay đổi tên gọi chương trình nhưng vẫn tổ chức đồng loạt, nặng truyền thụ kiến thức và chạy theo chứng chỉ, mục tiêu này khó đạt được.

Tự nguyện thực chất, không biến lựa chọn thành áp lực

Cùng với cơ hội mở rộng, giáo dục theo nhu cầu cũng đặt ra những vấn đề cần giám sát. Khi các chương trình được tổ chức ngoài thời gian chính khóa và có thể phát sinh kinh phí, ranh giới giữa nhu cầu thực sự của học sinh với kỳ vọng của phụ huynh, tâm lý chạy theo số đông cần được làm rõ.

Thông tư 85 phân biệt hoạt động giáo dục tăng cường với hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học. Hoạt động tăng cường nhằm bổ sung nội dung cần thiết, tăng thực hành, trải nghiệm và vận dụng kiến thức; được tổ chức theo kế hoạch giáo dục và không thu tiền người học. Trong khi đó, hoạt động theo nhu cầu được tổ chức ngoài thời gian chính khóa và tăng cường, trên cơ sở tự nguyện lựa chọn của học sinh và cha mẹ hoặc người giám hộ.

Trao đổi về việc triển khai Thông tư 85, ông Hà Xuân Nhâm - Trưởng phòng Giáo dục phổ thông (Sở GDĐT Hà Nội) cho rằng, cùng một lĩnh vực như ngoại ngữ, STEM hay AI có thể có nội dung cơ bản cần thiết cho tất cả học sinh và nội dung mở rộng, nâng cao hoặc chuyên sâu. Việc phân loại phải căn cứ mục tiêu, đối tượng, nội dung và cách tổ chức; sự tham gia của đơn vị bên ngoài không đồng nghĩa với việc hoạt động đó mặc nhiên được phép thu tiền.

Ở góc độ quản lý, TS Thái Văn Tài - Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông (Bộ GDĐT) cho rằng, cần nhìn vào mục tiêu và nội dung thực tế để xác định một hoạt động thuộc chương trình tăng cường hay hoạt động theo nhu cầu, thay vì căn cứ vào tên gọi. Những kiến thức, kỹ năng có tính nền tảng, cần thiết đối với số đông học sinh phải được nhà trường bảo đảm trong kế hoạch giáo dục chung, không thể chuyển thành nội dung tự nguyện có thu phí.

Theo ông Tài, việc tổ chức các hoạt động này vẫn cần nguồn lực, nhất là khi phải bố trí thêm thời gian giảng dạy hoặc mời chuyên gia, nghệ sĩ, nghệ nhân tham gia. Do đó, địa phương cần có phương án kinh phí phù hợp để triển khai, không đẩy trách nhiệm tài chính sang gia đình học sinh. Các cơ sở giáo dục cũng cần rà soát những nội dung đang tổ chức có thu tiền để điều chỉnh cho đúng bản chất và quy định.

Ông Tài đồng thời lưu ý, quyền lựa chọn của học sinh phải được tôn trọng trong suốt quá trình tổ chức. Những em không đăng ký hoạt động theo nhu cầu vẫn phải được bảo đảm điều kiện học tập bình thường, không bị tách khỏi lớp hoặc bố trí sang không gian khác chỉ vì không tham gia chương trình có thu phí. Việc tổ chức các hoạt động bổ sung cần tính toán hợp lý để không ảnh hưởng đến quyền lợi chung của học sinh. Đây cũng là điều kiện để tính tự nguyện được bảo đảm trên thực tế, thay vì chỉ tồn tại trên giấy tờ.

Bên cạnh đó, nguy cơ gia tăng khoảng cách tiếp cận cần được tính đến. Học sinh có điều kiện kinh tế thuận lợi dễ tham gia các chương trình ngoại ngữ, lập trình, robot, nghệ thuật chuyên sâu, trong khi học sinh khó khăn có thể không đủ khả năng chi trả. Nếu thiếu cơ chế hỗ trợ, chính sách phát triển năng lực cá nhân có thể làm gia tăng chênh lệch cơ hội.

Vì vậy, nhà trường cần khảo sát nhu cầu, công khai nội dung, chất lượng, mức thu và điều kiện tham gia; bảo đảm đội ngũ tổ chức có chuyên môn phù hợp. Các chương trình cần tránh trùng lặp, không biến tướng thành dạy thêm, học thêm hoặc gây áp lực đăng ký cho học sinh.