Cần cơ chế để huy động người có uy tín, am hiểu kiến thức pháp luật tham gia làm hòa giải viên ở cơ sở

Theo Bộ Tư pháp, qua 12 năm triển khai thực hiện Luật Hòa giải ở cơ sở, công tác hòa giải đã đi vào hoạt động thực chất hơn, hiệu quả hơn. Tính đến ngày 31/12/2025, cả nước có 83.579 tổ hòa giải được thành lập tại thôn, tổ dân phố. Đến nay, hầu hết mỗi thôn, tổ dân phố có 01 tổ hòa giải. Cả nước có 537.736 hòa giải viên, trong đó 157.212 hòa giải viên nữ, 137.327 hòa giải viên là người dân tộc thiểu số. Đây là một lực lượng hùng hậu, chưa kể các cán bộ chính quyền, đoàn thể cơ sở, cán bộ nghỉ hưu, trưởng họ, trưởng tộc… những người có uy tín trong cộng đồng dân cư không phải là hòa giải viên nhưng đã và đang tham gia tích cực vào việc hòa giải ở cơ sở.

Từ tháng 01/2014 đến tháng 12/2025, cả nước tiếp nhận 1.364.806 vụ, việc hòa giải (trung bình 136.481 vụ, việc/năm), trong đó, hòa giải thành 1.096.572/1.350.533 vụ, việc đã tiến hành hòa giải (trung bình 109.657 vụ, việc/năm), đạt tỷ lệ 81,2%. Tỷ lệ hòa giải thành ngày càng cao mang lại nhiều ý nghĩa sâu sắc. Điều này không chỉ hàn gắn những xích mích, mâu thuẫn phát sinh, mà còn tăng cường sự hiểu biết, tinh thần tương thân tương ái, đoàn kết, thắt chặt tình cảm, góp phần giữ bình yên, ổn định xã hội, giảm bớt gánh nặng cho chính quyền cơ sở, góp phần phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh trật tự, an toàn xã hội các địa bàn dân cư.

Quá trình hòa giải cũng chính là quá trình tuyên truyền, vận động chính sách, pháp luật; nêu cao nhận thức, trách nhiệm, tinh thần tự nguyện, ý thức chấp hành pháp luật; gắn với lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân; tạo sự đồng thuận, giải tỏa được vướng mắc, mâu thuẫn. Đó cũng là quá trình phối hợp nhịp nhàng giữa ngành Tư pháp, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Tòa án nhân dân, các cơ quan, tổ chức với chính quyền địa phương, nhất là chính quyền cơ sở, cùng với việc quan tâm xây dựng, động viên đội ngũ hòa giải viên có uy tín, kiến thức, kinh nghiệm, nhiệt tình tham gia công tác hòa giải có hiệu quả.

Theo Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư pháp) Ngô Quỳnh Hoa, Luật Hòa giải ở cơ sở vẫn tồn tại một số điểm hạn chế, bất cập, chưa đáp ứng được sự phát triển của đất nước và thế giới. Quy định phạm vi hòa giải ở cơ sở còn bó hẹp, chưa mở rộng các mối quan hệ xã hội có thể được hòa giải ở cơ sở để tạo điều kiện giải quyết nhanh chóng các tranh chấp, mâu thuẫn nhằm giải phóng nguồn lực cho người dân tập trung vào phát triển kinh tế.

Các quy định về phạm vi hòa giải ở cơ sở chưa rõ ràng về trường hợp được hòa giải ở cơ sở gây khó khăn cho hòa giải viên khi xác định vụ việc có thuộc phạm vi hòa giải không; chưa có cơ chế, chính sách thiết thực để huy động những người có uy tín, trình độ, am hiểu kiến thức pháp luật tham gia làm hòa giải viên ở cơ sở; thu hút các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân tham gia đóng góp, hỗ trợ cho công tác hòa giải ở cơ sở.

PGS.TS Trương Hồ Hải, Viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng, để thu hút và phát huy vai trò của các chuyên gia, người có uy tín tham gia hòa giải cần được luật hóa và cụ thể hóa chặt chẽ nhằm bảo đảm tính khả thi. Ông cũng lưu ý cần bổ sung cơ chế theo dõi, giám sát việc thực thi các quyết định công nhận hòa giải thành, bởi nếu các bên đạt được thỏa thuận nhưng không có cơ chế bảo đảm thực hiện thì hiệu quả của công tác hòa giải sẽ bị suy giảm và có thể phát sinh những bất cập mới.

Theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc, hòa giải chủ yếu mang tính tự nguyện, là những tranh chấp nhỏ, nên chăng phân ra từng nhóm hòa giải như: nhóm hòa giải những mâu thuẫn nhỏ; nhóm hòa giải những tranh chấp về dân sự chưa đến mức phải ra tòa án xét xử; nhóm hòa giải về những tranh chấp chưa đến mức xử lý hành chính, hình sự…; tổ hòa giải nên cơ cấu theo hướng mở gồm hòa giải viên, người có uy tín, người được mời tham gia tổ hòa giải để đáp ứng được các yêu cầu thực tiễn đặt ra.

Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư pháp) Ngô Quỳnh Hoa cho biết, để kịp thời tạo điều kiện cho các địa phương tiếp tục triển khai các nhiệm vụ trong lĩnh vực tư pháp, Bộ Tư pháp đã tham mưu trình Chính phủ Nghị định quy định về phân cấp, phân định thẩm quyền quản lý nhà nước trong lĩnh vực tư pháp khi tổ chức chính quyền hai cấp, trong đó xử lý các quy định về phân cấp cho UBND cấp xã thực hiện một số nhiệm vụ của UBND cấp huyện trong công tác hoà giải ở cơ sở. Dự kiến Nghị định hết hiệu lực thi hành vào tháng 3/2027.

Luật Hoà giải ở cơ sở (sửa đổi) vừa được Bộ Tư pháp gửi tới Chính phủ và Quốc hội nhằm khắc phục những bất cập nêu trên, đáp ứng kịp thời nhu cầu thực tiễn là yêu cầu cấp bách, cần phải thực hiện và trình Quốc hội thông qua trong năm 2026, để có hiệu lực thi hành trước thời điểm hết hiệu lực của Nghị định của Chính phủ quy định về phân cấp trong lĩnh vực tư pháp, qua đó nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động hòa giải ở cơ sở cũng như công tác quản lý nhà nước về hòa giải ở cơ sở, góp phần thiết thực vào phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.