Cần hệ sinh thái điện ảnh để phát triển bền vững

Những mắt xích còn rời rạc

Những năm gần đây, điện ảnh Việt Nam liên tục ghi nhận những tín hiệu khả quan. Theo thống kê của Box Office Vietnam, tổng doanh thu của phim Việt tại thị trường trong nước đạt khoảng 3.650 tỷ đồng, cao gần gấp đôi so với năm 2024. Nhiều bộ phim nội địa đạt doanh thu hàng trăm tỷ đồng, thu hút đông đảo khán giả đến rạp như: Mưa đỏ (714 tỷ đồng); Bộ tứ báo thủ (332 tỷ đồng); Tử chiến trên không (252 tỷ đồng)…

Nhìn vào những con số thống kê có thể thấy điện ảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, phía sau sự tăng trưởng về doanh thu vẫn còn những tồn tại. Điện ảnh Việt Nam hiện mới phát triển mạnh ở một số khâu riêng lẻ, trong khi các thành tố cấu thành hệ sinh thái điện ảnh vẫn chưa thực sự vận hành như một chỉnh thể thống nhất.

TS Nguyễn Thu Hà - nguyên Phó Cục trưởng Cục Điện ảnh, cho rằng phim Việt đang có bước tiến rõ nét trên thị trường. Tuy nhiên, sự tăng trưởng này chưa đồng nghĩa với phát triển bền vững. Doanh thu vẫn phân hóa mạnh, phần lớn lợi nhuận tập trung vào một số ít bộ phim thành công. Khoảng cách giữa nhóm phim dẫn đầu và phần còn lại ngày càng lớn, phản ánh sự mất cân đối trong chuỗi giá trị điện ảnh.

Nguyên nhân được nhiều chuyên gia chỉ ra rằng, trong một hệ sinh thái điện ảnh hoàn chỉnh, từ ca khâu phát hiện tài năng, phát triển ý tưởng, hỗ trợ dự án, huy động vốn, sản xuất, phát hành… sự liên kết giữa các khâu này vẫn còn khá lỏng lẻo.

Bên cạnh đó, công tác xây dựng công chúng điện ảnh cũng chưa được chú trọng tương xứng. Phần lớn khán giả vẫn tập trung vào các dòng phim giải trí thương mại, trong khi nhiều tác phẩm nghệ thuật, phim độc lập hay các thử nghiệm sáng tạo gặp khó khăn trong việc tiếp cận người xem. Điều này phần nào làm hạn chế sự đa dạng của đời sống điện ảnh.

Không ít dự án điện ảnh vẫn phụ thuộc rất lớn vào nỗ lực cá nhân của đạo diễn hoặc nhà sản xuất. Thay vì tập trung cho sáng tạo nghệ thuật, không ít nhà làm phim phải dành nhiều thời gian tìm kiếm nguồn vốn, kết nối đối tác, xây dựng chiến lược truyền thông hay tìm kiếm đầu ra cho tác phẩm. Điều này khiến quá trình làm phim trở nên nhiều áp lực, đồng thời làm giảm khả năng tập trung vào chất lượng chuyên môn.

PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương - Viện trưởng Viện Văn hóa, nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam chỉ ra rằng, điện ảnh Việt Nam tuy đã có đủ các yếu tố như phát triển dự án, sản xuất, phát hành, thị trường và công chúng, nhưng các khâu vận hành còn rời rạc, liên kết ngắn hạn, chưa hình thành dòng chảy liên tục trong toàn hệ thống. Việc thiếu các thiết chế trung gian như quỹ phim, trung tâm phát triển dự án, chợ dự án khiến nhà làm phim phải kiêm nhiệm nhiều vai trò, từ sáng tác, tìm vốn, kết nối sản xuất đến tìm đầu ra.

Kiến tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững

Sự phát triển của điện ảnh không thể chỉ được đo bằng doanh thu hay số lượng phim ra rạp. Điều quan trọng là khả năng tạo dựng một môi trường phát triển lâu dài. Đây chính là nơi các tài năng được phát hiện, các ý tưởng được nuôi dưỡng và các dự án có cơ hội tiếp cận nguồn lực cần thiết để hiện thực hóa.

Khi mà Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, điện ảnh được xem là một trong những lĩnh vực có tiềm năng lớn. Không chỉ tạo ra doanh thu, điện ảnh còn góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, lan tỏa các giá trị văn hóa và thúc đẩy nhiều ngành nghề liên quan như du lịch, truyền thông, công nghệ hay dịch vụ sáng tạo.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương, cần sớm xây dựng và củng cố các thiết chế trung gian nhằm giảm tải cho người làm nghề, qua đó đưa họ trở lại vị trí trung tâm của hoạt động sáng tạo. Đây là điều kiện tiên quyết để hình thành một hệ sinh thái điện ảnh chuyên nghiệp. Đồng thời tổ chức lại không gian phát triển của ngành theo hướng liên kết vùng.

Còn theo TS Nguyễn Thu Hà, vấn đề cốt lõi nằm ở cơ chế vận hành của hệ sinh thái điện ảnh. Để điện ảnh Việt Nam có sức bật mới trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu, việc xây dựng hệ sinh thái điện ảnh bền vững không chỉ là yêu cầu phát triển ngành công nghiệp sáng tạo, mà còn là chiến lược văn hóa, kinh tế của quốc gia. Một hệ sinh thái mạnh cần sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách, thị trường, công nghệ, nhân lực và thiết chế.

Nhìn từ những kết quả đã đạt được, điện ảnh Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội để bứt phá. Dẫu thế, những thành công đơn lẻ của một vài tác phẩm hay những mùa phim thắng lớn chưa đủ để bảo đảm sự phát triển lâu dài của cả ngành. Điều cần thiết xây dựng một hệ sinh thái điện ảnh hoàn chỉnh, ở mỗi khâu đều được đầu tư, kết nối và hỗ trợ lẫn nhau. Đó cũng là nền tảng quan trọng để điện ảnh trở thành một trong những ngành công nghiệp văn hóa mũi nhọn, đóng góp hiệu quả cho sự phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.